Η γεωπολιτική της Μέσης Ανατολής και της Αφρικής έχει εισέλθει σε μια φάση όπου η παραδοσιακή ανάλυση ισχύος, βασισμένη αποκλειστικά σε στρατιωτικές δυνατότητες, βάσεις και εξοπλισμούς, αδυνατεί να εξηγήσει τα πραγματικά αποτελέσματα. Οι κρίσιμες εξελίξεις δεν παράγονται πλέον μόνο στο πεδίο της σύγκρουσης, αλλά πολύ νωρίτερα, σε ένα προγενέστερο επίπεδο όπου διαμορφώνονται οι όροι της νομιμοποίησης, της πρόσβασης και της επιρροής. Σε αυτό το επίπεδο, η ισχύς δεν εκδηλώνεται ως πίεση, αλλά ως παρουσία που θεωρείται φυσική, ως δρών που δεν προκαλεί μια αντανακλαστική αντίδραση.
Η Μέση Ανατολή και η Αφρική (μπορεί να περιγραφεί ευρύτερα με τον όρο ΜΕΝΑ) συνιστούν σήμερα έναν ενιαίο γεωστρατηγικό χώρο. Από τη Μέση Ανατολή και την Ανατολική Μεσόγειο έως την Ερυθρά Θάλασσα, το Κέρας της Αφρικής και βαθύτερα στην υποσαχάρια ζώνη, αναπτύσσεται ένα συνεχές πεδίο όπου συγκλίνουν θαλάσσιοι διάδρομοι, ενεργειακές ροές, εμπορικά συμφέροντα, μεταναστευτικές πιέσεις και ανταγωνισμοί μεγάλων και μεσαίων δυνάμεων. Η σταθερότητα ή η αποσταθεροποίηση αυτού του χώρου επηρεάζει άμεσα την Ευρώπη και, κατ’ επέκταση, την Ελλάδα.
Σε αυτό το περιβάλλον, η Ελλάδα συχνά αντιμετωπίζεται ως περιφερειακός παίκτης με περιορισμένη ακτίνα δράσης πέραν της Ανατολικής Μεσογείου. Πρόκειται για μια αντίληψη που προκύπτει από τη σύγκριση στρατιωτικών μεγεθών και οικονομικών δυνατοτήτων, αλλά αγνοεί έναν θεμελιώδη παράγοντα: η σύγχρονη γεωπολιτική δεν κρίνεται μόνο από το «πόση ισχύς διαθέτεις», αλλά από το πώς και πού μπορείς να τη διοχετεύσεις χωρίς να προκαλείς αρνητική αντίδραση. Υπό αυτή την έννοια, η Ελλάδα διαθέτει πλεονεκτήματα τα οποία δεν είναι άμεσα ορατά, αλλά έχουν μεγάλη αντοχή στον χρόνο.
Η ελληνική παρουσία στη Μέση Ανατολή και στην Αφρική δεν είναι προϊόν σύγχρονων γεωπολιτικών σχεδιασμών. Αντιθέτως, προέκυψε ιστορικά μέσα από εμπόριο, ναυτιλία, εκπαίδευση, πολιτισμικές ανταλλαγές και κοινωνική ενσωμάτωση. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία. Οι σχέσεις που δεν δημιουργήθηκαν ως εργαλεία ισχύος τείνουν να είναι πιο ανθεκτικές, διότι δεν εκλαμβάνονται από τις τοπικές κοινωνίες ως παρεμβατικές ή απειλητικές. Σε γεωστρατηγικούς όρους, αυτό μεταφράζεται σε πρόσβαση χαμηλής τριβής, ένα από τα πιο πολύτιμα αγαθά στον σύγχρονο ανταγωνισμό ισχύος.
Ο Λίβανος, η Αίγυπτος, η Αιθιοποία και η ευρύτερη Ανατολική Αφρική αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα. Στη Μέση Ανατολή, οι ελληνικές και ελληνορθόδοξες κοινότητες δεν λειτούργησαν ιστορικά ως αποικιακές προεκτάσεις, αλλά ως τμήμα των τοπικών κοινωνιών. Αυτός ο ρόλος τις κατέστησε φορείς κοινωνικής διαμεσολάβησης και πολιτισμικής μετάφρασης μεταξύ διαφορετικών κόσμων. Για την Ελλάδα, η ύπαρξη τέτοιων δικτύων σημαίνει δυνατότητα κατανόησης κοινωνικών και πολιτικών μετατοπίσεων σε βάθος, πριν αυτές αποκτήσουν θεσμική ή κρατική μορφή.
Ακόμη πιο κρίσιμη είναι η διάσταση της Αφρικής και ειδικότερα του Κέρατος της Αφρικής. Η περιοχή αυτή βρίσκεται στο επίκεντρο μιας αναδυόμενης γεωπολιτικής αντιπαράθεσης που συνδέεται άμεσαμε την ασφάλεια της Ερυθράς Θάλασσας και των θαλάσσιων γραμμών που ενώνουν τη Μεσόγειο με τον Ινδο-Ειρηνικό. Η Αιθιοπία, ως πληθυσμιακός, πολιτικός και πολιτισμικός πυλώνας της περιοχής,διαδραματίζει κομβικό ρόλο σε αυτή την εξίσωση. Οι ιστορικές σχέσεις της με τον ελληνικό και βυζαντινό κόσμο, όπως και η διαχρονική παρουσία ελληνικών και ελληνορθόδοξων δομών στην ευρύτερη περιοχή, δημιουργούν ένα πλέγμα επαφών και αλληλεπιδράσεων που δεν μπορούν να υποκατασταθούν από σύγχρονες διπλωματικές αποστολές.
Το κρίσιμο σημείο εδώ δεν είναι η πολιτισμική συγγένεια καθαυτή, αλλά το γεγονός ότι αυτά τα δίκτυα επιτρέπουν στην Ελλάδα να λειτουργεί ως παίκτης κατανόησης και όχι ως παίκτης επιβολής. Σε περιβάλλοντα όπου η κρατική κυριαρχία είναι συχνά εύθραυστη και η κοινωνική νομιμοποίηση καθοριστική, η ικανότητα κατανόησης προηγείται της ικανότητας επιρροής. Χωρίς την πρώτη, η δεύτερη παράγει συχνά αντίθετα αποτελέσματα.
Η «σιωπηλή μάχη» που καλείται να δώσει η Ελλάδα σε αυτό το γεωστρατηγικό πεδίο δεν αφορά την αντικατάσταση της σκληρής ισχύος, αλλά τη δημιουργία ενός στρώματος προ-ισχύος.
Πρόκειται για το επίπεδο εκείνο στο οποίο διαμορφώνονται οι συνθήκες υπό τις οποίες η σκληρή ισχύς είτε καθίσταται περιττή είτε αποκτά πολλαπλασιαστικό αποτέλεσμα. Ένα κράτος που διαθέτει πρόσβαση σε κοινωνίες, θεσμούς και αφηγήσεις, μπορεί να επηρεάζει εξελίξεις χωρίς να εμφανίζεται ως πρωταγωνιστής.
Σε αυτή τη διαδικασία, ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι καθοριστικός. Η Ελλάδα, δρώντας μόνη της, έχει περιορισμένο εκτόπισμα. Δρώντας όμως ως θεσμικός ενδιάμεσος μεταξύ τοπικών πραγματικοτήτων και ευρωπαϊκών μηχανισμών, μπορεί να μετατρέψει ζητήματα κοινωνικής σταθερότητας, ανθρωπιστικής ασφάλειας και πολιτιστικής προστασίας σε ευρωπαϊκές πολιτικές προτεραιότητες. Η επιρροή που προκύπτει από αυτή τη διαδικασία δεν είναι άμεση, αλλά έχει διάρκεια και βάθος.
Η ουσία της στρατηγικής πρόκλησης για την Ελλάδα δεν βρίσκεται στην έλλειψη μέσων, αλλά στην έλλειψη συνειδητής οργάνωσης αυτών των άυλων πλεονεκτημάτων σε ένα συνεκτικό γεωστρατηγικό αφήγημα. Χωρίς αυτό, τα δίκτυα επιρροής παραμένουν διάσπαρτα, αντιληπτά μόνο αποσπασματικά και ευάλωτα στην υποκατάστασή τους από πιο επιθετικούς δρώντες.
Σε τελική ανάλυση, η σιωπηλή μάχη για επιρροή στη Μέση Ανατολή και την Αφρική είναι μάχη χρόνου. Κερδίζεται μόνο από εκείνον που μπορεί να παραμείνει παρών χωρίς να φαίνεται φανερά ότι επιβάλλεται, να επηρεάζει χωρίς να προκαλεί έντονα και να ενσωματώνει την ισχύ του μέσα σε θεσμούς, κοινωνίες και σχέσεις που αντέχουν στις κρίσεις. Σε έναν κόσμο όπου η γεωπολιτική επιστρέφει, με νέα μέσα και νέους κανόνες, η Ελλάδα διαθέτει περισσότερα εργαλείααπ’ όσα δείχνει ο χάρτης. Το ζητούμενο δεν είναι να τα εφεύρει, αλλά να τα αναγνωρίσει και να τα χρησιμοποιήσει με στρατηγική ωριμότητα.
Το άρθρο αποτελεί αναλυτική προσέγγιση γεωπολιτικής και στρατηγικής, βασισμένη σε επιτόπιες εμπειρίες του γράφοντος στην περιοχή και στη συστηματική παρατήρηση των εξελίξεων στη ζώνη MENA και την Αφρική.
