Ένας γιγάντιος αστέρας σε έναν γαλαξία 30 εκατομμύρια έτη φωτός μακριά έχει πάψει να είναι αίνιγμα. Αστρονόμοι χρησιμοποίησαν το διαστημικό τηλεσκόπιο ακτίνων Χ Chandra της NASA και εντόπισαν τι προκαλεί τις επαναλαμβανόμενες εκλάμψεις του αστέρα AT 2016blu στον σπειροειδή γαλαξία NGC 4559: ένα έως τώρα κρυμμένο αντικείμενο, το οποίο του αποσπά ύλη κάθε 113 ημέρες, καθώς τα δύο σώματα περιφέρονται το ένα γύρω από το άλλο. Το ανακοίνωσε η NASA τη Δευτέρα 9 Νοεμβρίου 2026, στο δελτίο για την ανακάλυψη.
Ο σύντροφος του αστέρα είναι είτε μια μαύρη τρύπα αστρικής μάζας είτε ένας αστέρας νετρονίων, δηλαδή ο πυκνός συρρικνωμένος πυρήνας ενός μεγάλου αστέρα που κατέρρευσε. Η NASA σημειώνει ότι πρόκειται για την πρώτη ανίχνευση σε ακτίνες Χ αστέρα αυτής της κατηγορίας και για το πρώτο τέτοιο αντικείμενο που βρέθηκε με σύντροφο μαύρη τρύπα ή αστέρα νετρονίων. Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο περιοδικό The Astrophysical Journal και είναι διαθέσιμη στην ιστοσελίδα του περιοδικού.
Το AT 2016blu είναι φωτεινός μπλε μεταβλητός αστέρας (luminous blue variable), δηλαδή θερμός αστέρας μεγάλης μάζας με έντονες μεταβολές φωτεινότητας. Γνωστότερο παράδειγμα της κατηγορίας είναι ο αστέρας Ήτα Τρόπιδος (Eta Carinae). Το συγκεκριμένο αστέρι ξεχωρίζει για τις γρήγορες και επαναλαμβανόμενες εξάρσεις της λαμπρότητάς του, τόσο ακραίες που θυμίζουν έκρηξη υπερκαινοφανούς. Σε μια τέτοια έκρηξη ένας αστέρας μεγάλης μάζας καταρρέει στον εαυτό του και η ύλη του εκτινάσσεται στο διάστημα. Εδώ όμως ο αστέρας δεν καταστρέφεται, και γι’ αυτό το AT 2016blu αποκαλείται και «μιμητής υπερκαινοφανούς» (supernova impostor). Η μάζα του εκτιμάται σε τουλάχιστον 33 φορές τη μάζα του Ήλιου.
Από το 2012 έως το 2026 οι αστρονόμοι κατέγραψαν τουλάχιστον 27 εκλάμψεις στο ορατό φως, περίπου κάθε 113 ημέρες. «Επί 15 χρόνια οι αστρονόμοι έβλεπαν αυτό το αστέρι να λάμπει έντονα και μετά να εξασθενεί ξανά, σε τακτά διαστήματα», δήλωσε η Μοζγκάν Αγκαχανλού (Mojgan Aghakhanloo) του Πανεπιστημίου της Βιρτζίνια, επικεφαλής της μελέτης. «Μέχρι να καταφέρουμε να πάρουμε δεδομένα του Chandra τη σωστή στιγμή, δεν μπορούσαμε να καταλάβουμε τι το προκαλούσε». Η συν-συγγραφέας Νούρια Τόρες-Αλμπά (Núria Torres-Albà), επίσης του Πανεπιστημίου της Βιρτζίνια, σημείωσε ότι η συμπεριφορά του αστεριού μπέρδευε αρχικά τους ερευνητές, επειδή θύμιζε υπερκαινοφανή, όμως σαφώς δεν πρόκειται για τέτοιο, αφού ο αστέρας επιβιώνει από τις εκρήξεις περίπου τρεις φορές τον χρόνο.
Το κλειδί ήταν ο χρονισμός. Ο Νέιθαν Σμιθ (Nathan Smith) του Πανεπιστημίου της Αριζόνα εξήγησε ότι η ομάδα υποψιαζόταν πως οι επαναλαμβανόμενες λάμψεις στο ορατό φως τροφοδοτούνται στην πραγματικότητα από περιοδικές ριπές ακτίνων Χ υψηλής ενέργειας: το πυκνό αέριο γύρω από το σύστημα θερμαίνεται από τις ακτίνες Χ και στη συνέχεια λάμπει στο ορατό. Γι’ αυτό η παρατήρηση του Chandra έπρεπε να γίνει ταυτόχρονα με μια έκλαμψη. Η ομάδα παρακολουθούσε τη λαμπρότητα του αστέρα με το Αυτόματο Τηλεσκόπιο Απεικόνισης Katzman (KAIT), το Παγκόσμιο Πρόγραμμα Υπερκαινοφανών του Παρατηρητηρίου Las Cumbres και παρατηρήσεις της Αμερικανικής Ένωσης Παρατηρητών Μεταβλητών Αστέρων (AAVSO), στις οποίες συνέβαλαν περισσότεροι από 30 ερασιτέχνες αστρονόμοι. Όταν ο αστέρας μπήκε σε έκλαμψη στις αρχές του 2026, ενεργοποιήθηκε το πρόγραμμα παρατηρήσεων έκτακτων γεγονότων («Target of Opportunity») του Chandra και οι μετρήσεις έγιναν τον Μάρτιο του 2026.
Το Chandra ήταν απαραίτητο, επειδή είναι το μόνο τηλεσκόπιο ακτίνων Χ με αρκετά οξεία «όραση» ώστε να ξεχωρίσει το AT 2016blu από μια άλλη, πολύ κοντινή φωτεινή πηγή ακτίνων Χ. Τα δεδομένα του Μαρτίου 2026 έδειξαν ότι το AT 2016blu ήταν τουλάχιστον 100 φορές φωτεινότερο σε ακτίνες Χ απ’ ό,τι στις παρατηρήσεις του Chandra το 2001 και το 2002, πριν αρχίσουν οι εκλάμψεις. Η πιθανότερη εξήγηση είναι ότι, όταν τα δύο σώματα πλησιάζουν περισσότερο στην ελλειπτική τροχιά τους, η ύλη που εκτινάσσει ο αστέρας παγιδεύεται από τη μαύρη τρύπα ή τον αστέρα νετρονίων. Η ύλη αυτή περιφέρεται με ταχύτητες κοντά στην ταχύτητα του φωτός και θερμαίνεται τόσο, ώστε λάμπει έντονα στις ακτίνες Χ.
Το σύστημα είναι αρκετά φωτεινό σε ακτίνες Χ ώστε να χαρακτηριστεί υποψήφια υπερφωτεινή πηγή ακτίνων Χ (ULX, ultra-luminous X-ray source). Οι πηγές αυτές είναι σπάνιες και πολύ λαμπρές, και οι αστρονόμοι δεν τις έχουν κατανοήσει ακόμη πλήρως: κατά την επικρατούσα άποψη, κάποιες περιέχουν αστέρες νετρονίων και άλλες μαύρες τρύπες. Οι νέες παρατηρήσεις υποδεικνύουν πιθανή σύνδεση των ULX με βίαιες αστρικές εκρήξεις σαν αυτές του AT 2016blu, ιδίως επειδή πολλές ULX παρουσιάζουν μεγάλες μεταβολές στη λαμπρότητά τους σε ακτίνες Χ. Η ανακάλυψη μπορεί επίσης να βοηθήσει στη μελέτη αστέρων που αλλάζουν λαμπρότητα πριν εκραγούν ως υπερκαινοφανείς, αφού οι αστρονόμοι υποψιάζονται ότι μεγάλο μέρος αυτής της συμπεριφοράς οφείλεται σε συστήματα όπου ένας αστέρας μεγάλης μάζας περιφέρεται γύρω από ένα συμπαγές αντικείμενο ή γύρω από άλλον αστέρα μεγάλης μάζας.
Το πρόγραμμα του Chandra το διαχειρίζεται το Κέντρο Διαστημικών Πτήσεων Marshall της NASA στο Χάντσβιλ της Αλαμπάμα. Το Κέντρο Ακτίνων Χ Chandra του Αστροφυσικού Παρατηρητηρίου Smithsonian ελέγχει τις επιστημονικές επιχειρήσεις από το Κέμπριτζ και τις επιχειρήσεις πτήσης από το Μπέρλινγκτον της Μασαχουσέτης. Για άλλα διαστημικά τηλεσκόπια της NASA, δείτε το τηλεσκόπιο Swift, που ολοκλήρωσε την αποστολή του μετά από 2.000 εκρήξεις ακτίνων γάμμα και τη φωτογράφιση του νεφελώματος Κεφαλή της Γάτας από τα Hubble και Webb.
