Λίγες ημέρες πριν από το Χάλογουιν, δύο διαστημικά τηλεσκόπια έδωσαν στους αστρονόμους μια εικόνα που θυμίζει ιστορία φαντασμάτων. Τα Hubble και James Webb στράφηκαν στο νεφέλωμα της Καρίνας, ένα τεράστιο και διάχυτο σύννεφο αερίου και σκόνης που απέχει περίπου 7.500 έτη φωτός από τη Γη και όπου γεννιούνται άστρα. Η ESA και η NASA παρουσίασαν το αποτέλεσμα την Πέμπτη 29 Οκτωβρίου 2026.
Στόχος ήταν μια μικρή περιοχή του νεφελώματος, γνωστή ως «νεφέλωμα Κεφαλή της Γάτας». Το όνομα οφείλεται στο σχήμα της: θυμίζει γάτα που κάθεται με την πλάτη προς τον θεατή, με το κεφάλι γυρισμένο δεξιά και ένα λαμπερό μάτι. Το σχήμα το δημιούργησαν, κατά πάσα πιθανότητα, η έντονη υπεριώδης ακτινοβολία και οι άνεμοι των μαζικών άστρων της Καρίνας. Η ακτινοβολία αυτή διαβρώνει το αέριο και τη σκόνη γύρω από τον πυλώνα, ενώ το πυκνότερο υλικό του «αιλουροειδούς» σχήματος αντέχει, τουλάχιστον προς το παρόν.
Το «μάτι» της γάτας είναι το πιο ενδιαφέρον σημείο και φαίνεται διαφορετικά σε κάθε εικόνα. Στο ορατό φως του Hubble είναι κόκκινο και μπορεί να σηματοδοτεί νεαρό άστρο που παραμένει μερικώς βυθισμένο στη σκόνη. Στο εγγύς υπέρυθρο του Webb γίνεται κίτρινο και παραμένει εμφανές, ενώ μια αμυδρή δέσμη υλικού κοντά στην «κοιλιά» υποδηλώνει ότι ένα νεαρό άστρο βρίσκεται κοντά. Στο μέσο υπέρυθρο μια φωτεινή πηγή δεξιά του πυλώνα εμφανίζεται κίτρινη πάνω σε κοκκινωπή εκπομπή του περιβάλλοντος υλικού. Η NASA την περιγράφει ως πιθανό νεογέννητο άστρο μέσα στη σκόνη, ενώ ένα λεπτό νήμα φαίνεται να τη διασχίζει, χωρίς όμως η εικόνα από μόνη της να μπορεί να δείξει αν τα δύο συνδέονται φυσικά.
Το Hubble καταγράφει το αντικείμενο στο ορατό φως και το δείχνει ως αδιαφανή, σκούρο καφέ πυλώνα σκόνης. Κατά μήκος της δεξιάς πλευράς του νήματος διακρίνεται μια θολή κίτρινη παρυφή, που συμφωνεί με αέριο φωτισμένο και ιονισμένο από την υπεριώδη ακτινοβολία γειτονικών, πολύ θερμών άστρων. Η ακτινοβολία πιθανότατα οδηγεί σε φωτοεξάτμιση: το αέριο θερμαίνεται και σταδιακά «εξαερώνεται». Το υλικό γύρω από τον πυλώνα λάμπει γαλάζιο και κυανό πάνω και γίνεται κίτρινο, πορτοκαλί και κόκκινο προς τα κάτω. Τα φίλτρα του τηλεσκοπίου καταγράφουν φως από οξυγόνο, υδρογόνο και θείο, καθώς και φως άστρων που σκεδάζεται από τη σκόνη.
Το Webb κοιτάζει στο υπέρυθρο και διαπερνά το πέπλο της σκόνης. Στο εγγύς υπέρυθρο το νήμα γίνεται πιο διαφανές και η πολύπλοκη επιφάνειά του γίνεται διακριτή. Αριστερά της γάτας φαίνονται αχνές, σχεδόν στοιχειωμένες τούφες σκόνης και αερίου, λεπτές δομές εκτεθειμένες στην ακτινοβολία των κοντινών μαζικών άστρων. Η εικόνα δείχνει επίσης πυκνό σκόρπισμα άστρων σε μπλε και κίτρινες αποχρώσεις, με ορισμένα να παραμένουν εν μέρει καλυμμένα από σκόνη. Όπως σημειώνει η NASA, η υψηλή ανάλυση καταγράφει και αμυδρούς γαλαξίες στο βάθος, δίνοντας μια μερική θέα μέσα από τον Γαλαξία μας και πέρα από αυτόν.
Το όργανο MIRI του Webb, στο μέσο υπέρυθρο, αποτυπώνει θερμή σκόνη και μόρια με βάση τον άνθρακα. Οι γαλαζοπράσινες αποχρώσεις του νήματος δείχνουν εκπομπή που περιλαμβάνει πολυκυκλικούς αρωματικούς υδρογονάνθρακες (PAH), μόρια άνθρακα που διεγείρονται από το φως των άστρων. Οι διαφορές σε χρώμα και φωτεινότητα μπορεί να οφείλονται σε αλλαγές στην εκπομπή των PAH, στη σκόνη και στην τοπική ακτινοβολία, και όχι μόνο στη θερμοκρασία. Αριστερά του πυλώνα ξεχωρίζουν λεπτά σφαιρίδια και νήματα.
Η ESA σημειώνει ότι η σκηνή είναι προσωρινή και τελικά θα διαλυθεί, αλλά η περιοχή είναι γεμάτη πληροφορίες. Οι συμπληρωματικές εικόνες βοηθούν τους αστρονόμους να κατανοήσουν τη δύσκολη, χαοτική και πολύπλοκη διαδικασία του σχηματισμού άστρων. Το Hubble, έργο διεθνούς συνεργασίας της ESA και της NASA, λειτουργεί εδώ και περισσότερες από τρεις δεκαετίες και συνεχίζει να κάνει σημαντικές ανακαλύψεις, όπως φάνηκε και στη νέα εικόνα βαρυτικού φακού του Hubble που άνοιξε τον δρόμο για το τηλεσκόπιο Roman. Το Webb είναι διεθνής συνεργασία της NASA, της ESA και της Καναδικής Διαστημικής Υπηρεσίας (CSA). Η ESA παρείχε την εκτόξευση με τον πύραυλο Ariane 5, το φασματογράφο NIRSpec και το 50% του οργάνου MIRI, που κατασκευάστηκε από κοινοπραξία ευρωπαϊκών ινστιτούτων.
Την επεξεργασία των εικόνων έκανε ο Τζόζεφ Ντεπασκουάλε (Joseph DePasquale) του Ινστιτούτου Επιστήμης του Διαστημικού Τηλεσκοπίου (STScI) στη Βαλτιμόρη. Η NASA συνοδεύει τη δημοσίευση με βίντεο του Κέντρου Διαστημικών Πτήσεων Goddard για το στοιχειωμένο σκηνικό, και την πλήρη ανακοίνωση μπορεί να δει κανείς στον ιστότοπο της ESA. Η NASA ετοιμάζει και νέα όργανα, όπως το διαστημικό τηλεσκόπιο UVEX, με εκτόξευση που προγραμματίζεται έως τον Ιανουάριο 2031.
