Πριν γίνει εθνική επέτειος, η 28η Οκτωβρίου 1940 ήταν μια μέρα γεμάτη τηλεγραφήματα. Αμερικανοί διπλωμάτες στην Αθήνα, τη Ρώμη, την Άγκυρα και το Βελιγράδι έστελναν στην Ουάσιγκτον όσα έβλεπαν, και οι αναφορές τους, που έχει δημοσιεύσει το Στέιτ Ντιπάρτμεντ, δείχνουν πώς μια απαίτηση για κατάληψη απροσδιόριστων «στρατηγικών σημείων» έγινε ο πόλεμος που η Ελλάδα θυμάται ως Ημέρα του Όχι.
Η πίεση κλιμακώνεται: Μάιος έως Οκτώβριος 1940
Η Αθήνα ήθελε να μείνει εκτός πολέμου, αλλά ετοιμαζόταν για το χειρότερο. Στις 24 Μαΐου ο πρωθυπουργός Ιωάννης Μεταξάς, όταν ρωτήθηκε τι θα κάνει η Ελλάδα αν δεχτεί επίθεση, απάντησε: «Θα είναι πόλεμος». Τον Ιούνιο ο Έλληνας Αρχηγός του Επιτελείου είπε σε Αμερικανό αξιωματικό ότι η χώρα θα κρατήσει την ουδετερότητά της και θα αρνηθεί κάθε ξένη απαίτηση για χρήση των εγκαταστάσεών της, αναφέροντας ονομαστικά τον Ισθμό της Κορίνθου.
Το πρώτο βίαιο επεισόδιο ήρθε στις 15 Αυγούστου, ημέρα της Κοίμησης της Θεοτόκου. Το ελληνικό καταδρομικό «Έλλη», αγκυροβολημένο στην Τήνο με σημαίες εορτής, τορπιλίστηκε χωρίς προειδοποίηση από άγνωστο υποβρύχιο και βυθίστηκε σχεδόν αμέσως, με απώλεια ενός αξιωματικού και περίπου 30 ανδρών, κατέγραψε ο Αμερικανός πρεσβευτής Λίνκολν ΜακΒί. Τις επόμενες ημέρες ο ιταλικός Τύπος και το ραδιόφωνο συνέχιζαν την εκστρατεία κατά της Ελλάδας, Έλληνες αξιωματούχοι ανέφεραν ιταλικές μετακινήσεις στρατευμάτων στην Αλβανία προς τα σύνορα, και ο Έλληνας υφυπουργός Εξωτερικών είπε στον ΜακΒί ότι η Αθήνα δεν είχε λάβει καμία επίσημη ανακοίνωση από την Ιταλία και δεν γνώριζε τι θα ζητηθεί.
Προειδοποιήσεις έφταναν και από τη Ρώμη. Στις 21 Οκτωβρίου ο Αμερικανός επιτετραμμένος εκεί, Ριντ, μετέφερε πληροφορία από πηγή που χαρακτήρισε εξαιρετική: εισβολή σχεδιαζόταν για τα ξημερώματα της 25ης Οκτωβρίου και στρατεύματα επιβιβάζονταν στο Μπάρι και στο Μπρίντιζι. Νεότερο μήνυμα έκανε λόγο για πιθανή μετάθεση της ημερομηνίας στις 28. Στις 22 Οκτωβρίου ο Έλληνας υφυπουργός έλεγε ακόμη στον ΜακΒί ότι δεν είχε γίνει καμία απαίτηση.
Τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου
Στις 5 το πρωί ο ΜακΒί τηλεγράφησε ότι ο Ιταλός πρεσβευτής είχε επιδώσει στον Έλληνα πρωθυπουργό ένα τελεσίγραφο στις 3 τα ξημερώματα. Ζητούσε άδεια για κατάληψη «ορισμένων στρατηγικών σημείων», και όταν ο πρωθυπουργός ρώτησε ποια, ο πρεσβευτής απάντησε ότι δεν γνωρίζει. Η προθεσμία, κατά τον ΜακΒί, έληγε στις 6. Ο ίδιος το πληροφορήθηκε από τον Βρετανό πρεσβευτή, που κλήθηκε αμέσως σε διαβούλευση, και κατέληξε: «Οι ενδείξεις είναι ότι η Ελλάδα δεν θα συμμορφωθεί».
Η δικαιολογία της Ρώμης φάνηκε την ίδια μέρα. Ο Τούρκος πρεσβευτής στη Ρώμη είπε στον Έλληνα ομόλογό του ότι το ιταλικό υπουργείο Εξωτερικών μιλούσε για «μη ικανοποιητική απάντηση» της Ελλάδας στις ιταλικές διαμαρτυρίες για την ελληνική βοήθεια προς τη Βρετανία, και ότι η Ιταλία ήθελε γι’ αυτό ναυτικές βάσεις στο ελληνικό έδαφος. Ιταλικά πρακτορεία διέδιδαν και κατηγορίες για ελληνική ένοπλη δράση στην Αλβανία, τις οποίες ο ΜακΒί χαρακτήρισε «παράλογες» και οι οποίες είχαν διαψευστεί πλήρως από την ελληνική κυβέρνηση την προηγούμενη ημέρα.
Σύμφωνα με την ελληνική διακοίνωση προς την Ουάσιγκτον, η ιταλική επίθεση άρχισε στις 5:30 το πρωί, πριν από τη λήξη της προθεσμίας. Η Αθήνα τέθηκε σε συσκότιση, κηρύχθηκε γενική επιστράτευση και το αεροδρόμιο του Τατοΐου και ο Ισθμός της Κορίνθου βομβαρδίστηκαν το πρώτο πρωί, ο δεύτερος χωρίς αποτέλεσμα. Μέχρι το μεσημέρι ο Αρχηγός του Επιτελείου ενημέρωνε τον Αμερικανό στρατιωτικό ακόλουθο ότι οι αντίπαλες δυνάμεις στα αλβανικά σύνορα είχαν έρθει σε επαφή και το πυροβολικό έβαλλε από τη λήξη του τελεσιγράφου. Αντιαεροπορικά πυροβόλα βρίσκονταν σε δράση πάνω από την Αθήνα και στους δρόμους γίνονταν αντιιταλικές διαδηλώσεις. Η ελληνική κυβέρνηση δεν είχε ακόμη λάβει είδηση για βοήθεια από την Τουρκία ή τη Βρετανία.
Η Ελλάδα επισημοποίησε την ημερομηνία λίγο αργότερα. Όταν η Ουάσιγκτον ρώτησε αν υφίσταται κατάσταση πολέμου, η Ελλάδα απάντησε με διακοίνωση της 11ης Νοεμβρίου ότι «κατάσταση πολέμου υφίσταται στην Ελλάδα από τις 28 Οκτωβρίου τρέχοντος έτους, στις 5:30 π.μ., όταν η Ιταλία εξαπέλυσε αιφνιδιαστική επίθεση κατά της Ελλάδας». Στις 20 Νοεμβρίου η Ιταλία έγραψε ότι θεωρούσε την Ελλάδα εχθρικό κράτος από τις 28 Οκτωβρίου.
Μόνοι στην αρχή
Οι αναφορές από τις γειτονικές πρωτεύουσες δείχνουν μια Ελλάδα σε μεγάλο βαθμό μόνη στην αρχή. Η Γιουγκοσλαβία ανακοίνωσε ουδετερότητα και διαβεβαίωσε ότι θα αρνηθεί κάθε ιταλικό αίτημα να περάσουν στρατεύματα από το έδαφός της. Η Βουλγαρία έδωσε διαβεβαιώσεις ότι δεν θα κινηθεί. Η Τουρκία, όπως επισήμανε ο Έλληνας πρεσβευτής στην Άγκυρα, είχε υποχρέωση στρατιωτικής βοήθειας μόνο σε περίπτωση βουλγαρικής επίθεσης, και Τούρκοι αξιωματούχοι είπαν στον Αμερικανό πρεσβευτή ότι η χώρα τους θα πολεμούσε αν οι Ιταλοί προχωρούσαν προς τη Θεσσαλονίκη ή αν επενέβαινε η Βουλγαρία.
Η βρετανική βοήθεια έφτασε στις 16 Νοεμβρίου, όταν ο ΜακΒί ανέφερε ότι μοίρα πέντε πολεμικών αποβίβασε στρατεύματα στον Πειραιά, «αρκετές χιλιάδες» κατά τον Βρετανό πρόξενο. Οι ΗΠΑ έμειναν επίσημα ουδέτερες. Την ίδια ημέρα το Στέιτ Ντιπάρτμεντ ενημέρωσε τον ΜακΒί ότι εκδίδεται διακήρυξη ουδετερότητας, η οποία δεν σήμαινε «ελάττωση της συμπάθειας» προς την Ελλάδα. Στις 6 Δεκεμβρίου ο πρόεδρος Ρούσβελτ, απαντώντας στον βασιλιά Γεώργιο Β’, δήλωσε ότι πάγια πολιτική των ΗΠΑ είναι «να παρέχουν βοήθεια σε κυβερνήσεις και λαούς που υπερασπίζονται τον εαυτό τους απέναντι σε επίθεση».
Η ιταλική εισβολή ανακόπτεται
Η ιταλική προέλαση δεν πήγε όπως σχεδιάστηκε. Νωρίς, ο Βρετανός στρατιωτικός ακόλουθος εκτιμούσε ότι οι Ιταλοί είχαν κάνει μόνο προκαταρκτική επαφή με τις κύριες ελληνικές θέσεις. Στις 22 Νοεμβρίου ο ΜακΒί ανέφερε ότι ο πρωθυπουργός ανακοίνωσε την πτώση της Κορυτσάς σε πλήθος στην πλατεία Συντάγματος, με σημαντικά λάφυρα, και ο Βρετανός ακόλουθος τη χαρακτήρισε μεγάλη νίκη. Στις 3 Δεκεμβρίου πηγή του Ριντ στη Ρώμη είπε ότι το αρχικό ιταλικό σχέδιο προέβλεπε αποβάσεις σε Κέρκυρα και Κεφαλονιά και νίκη μέσα σε οκτώ ημέρες, αλλά οι καταιγίδες εμπόδισαν τις αποβάσεις, ενώ οι ιταλικές απώλειες περιγράφονταν ως πολύ βαριές και η ιταλική στρατιωτική ηγεσία υπολόγιζε πλέον ότι η εκστρατεία θα διαρκέσει τέσσερις με πέντε μήνες. Το τηλεγράφημα αφορά μία ενημερωμένη πηγή και όχι επίσημο ιταλικό απολογισμό.
Ο Μεταξάς, μετά την Κορυτσά, δήλωσε στο ραδιόφωνο, με λόγια που ο ΜακΒί παρέθεσε στις 21 Δεκεμβρίου: «Αγωνιζόμαστε όχι μόνο για την ύπαρξή μας αλλά και για τους άλλους βαλκανικούς λαούς, και για την απελευθέρωση της Αλβανίας». Στις 22 Δεκεμβρίου Γερμανός μεσάζων φέρεται να πρότεινε στον Έλληνα πρεσβευτή στο Βερολίνο να ζητήσει η Ελλάδα από γειτονικό κράτος να υποβάλει αίτημα για γερμανική μεσολάβηση. Εκείνος το απέρριψε, παρατηρώντας ότι ένα νικηφόρο έθνος δεν ζητά μεσολάβηση. Στις 31 Δεκεμβρίου το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών είπε στον ΜακΒί ότι κάθε μεσολάβηση ήταν «εκτός συζήτησης».
Το 1941 η εικόνα στράφηκε στη Γερμανία. Στις 27 Ιανουαρίου ο Αμερικανός πρεσβευτής στη Ρώμη, Φίλιπς, ανέφερε, επικαλούμενος πηγή, ότι η γερμανική στρατιωτική στήριξη προς την Αλβανία είχε συμφωνηθεί, με ισχυρή ιταλική αντεπίθεση μόλις το επέτρεπε ο καιρός. Στις 19 Μαρτίου έγραψε ότι η ιταλική αντεπίθεση της προηγούμενης εβδομάδας είχε αποτύχει πλήρως, σύμφωνα με την πηγή του. Ιταλική πηγή παραδέχθηκε απώλειες 18.000 τραυματιών και αγνοουμένων, ενώ βαλκανικές πηγές τις υπολόγιζαν σε τουλάχιστον 20.000.
Γιατί μετράει και σήμερα
Το αρχείο στηρίζει την απλή εικόνα πίσω από την επέτειο: ισχυρότερος γείτονας ζήτησε πρόσβαση στο ελληνικό έδαφος με πρόσχημα που η Αθήνα διέψευσε, επιτέθηκε μέσα σε λίγες ώρες και συνάντησε άρνηση, επιστράτευση και, μέσα σε εβδομάδες, ελληνική προέλαση στην Αλβανία. Τα ίδια έγγραφα δείχνουν και πόσο λίγη εξωτερική στήριξη είχε η Ελλάδα στην αρχή, και πόσο προσεκτικά παρακολουθούσαν το αποτέλεσμα το Βερολίνο, το Βελιγράδι, η Σόφια και η Άγκυρα.
Για την επέτειο δείτε και το κείμενό μας «Alors, c’est la guerre»: Η απάντηση των Ελλήνων σε κάθε επιβουλή, την παλαιότερη γνώμη για τους ιστορικούς μύθους γύρω από τον Ελληνοϊταλικό πόλεμο και την επίσκεψη κοινού στη φρεγάτα «Κίμων» στη Θεσσαλονίκη για την 28η Οκτωβρίου.
Πηγές: Στέιτ Ντιπάρτμεντ των ΗΠΑ, Γραφείο του Ιστορικού, Foreign Relations of the United States, 1940, τόμος III (έγγραφα 393 έως 481, μεταξύ αυτών τα 409, 428, 456 και 474), και FRUS 1941, τόμος II, έγγραφο 640.
Το πρωτότυπο άρθρο δημοσιεύθηκε στο Geopolitiki.
