Ρωσικά άρματα μάχης στην Ουκρανία: «Άχρηστα» ή σοβιετική λογική που προσαρμόστηκε στον πόλεμο των drones;

Τα ρωσικά άρματα μάχης έχουν «κηδευτεί» στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης περισσότερες φορές από κάθε άλλο όπλο του πολέμου στην Ουκρανία. Η εικόνα του πυργίσκου που εκτινάσσεται δεκάδες μέτρα μετά από ένα πλήγμα έγινε από την άνοιξη του 2022 το σύμβολο μιας ολόκληρης σχολής σχεδίασης, και η λέξη που ακολουθεί συνήθως είναι «άχρηστα». Τέσσερα χρόνια μετά, όμως, το πεδίο λέει κάτι πιο σύνθετο. Και οι δύο στρατοί πολεμούν ακόμη κυρίως με τεθωρακισμένα σοβιετικής σχεδίασης, η Ουκρανία επανέφερε σε υπηρεσία εκατοντάδες ρωσικά άρματα, και η Ρωσία συνεχίζει να βγάζει από τις αποθήκες οχήματα της δεκαετίας του 1960, να τα αναβαθμίζει και να τα στέλνει στο μέτωπο. Οι αδυναμίες είναι πραγματικές και κοστίζουν ζωές πληρωμάτων. Το λάθος είναι ότι τα κρίνουμε με τα κριτήρια ενός δυτικού άρματος, ενώ σχεδιάστηκαν για έναν πόλεμο φθοράς, μάζας και γρήγορης επισκευής, δηλαδή ακριβώς για τον πόλεμο που τελικά έγινε.

Ο πυργίσκος που πετάει: η αδυναμία είναι αληθινή

Η πιο γνωστή αδυναμία δεν είναι μύθος. Τα T-72, T-80 και T-90 φέρουν αυτόματο γεμιστήρα τύπου καρουσέλ κάτω από τον πυργίσκο, μέσα στο σκάφος, με τα βλήματα και τα γεμίσματα αποθηκευμένα χωριστά. Ο μηχανισμός αυτός επέτρεψε τριμελές πλήρωμα και πιο χαμηλό, πιο ελαφρύ άρμα, αλλά βάζει το πλήρωμα να κάθεται κυριολεκτικά πάνω στα πυρομαχικά. Όπως σημείωναν ήδη τον Απρίλιο του 2022 οι Sam Cranny-Evans και Sidharth Kaushal στη σχετική τεχνική ανάλυση του βρετανικού RUSI, το σημείο αυτό είναι εκεί όπου «τα γεμίσματα και τα εκρηκτικά βλήματα παίρνουν φωτιά», και η ανάφλεξή τους μπορεί να οδηγήσει στον θάνατο ολόκληρου του πληρώματος. Τα επιπλέον βλήματα που φέρουν πολλά πληρώματα έξω από το καρουσέλ, μέσα στον θάλαμο μάχης, κάνουν την κατάσταση ακόμη χειρότερη. Σε αντίθεση με το Abrams ή το Leopard 2, όπου τα πυρομαχικά του πυργίσκου βρίσκονται σε θωρακισμένη κόγχη με πάνελ εκτόνωσης, στο σοβιετικό άρμα δεν υπάρχει τρόπος να «φύγει» η έκρηξη μακριά από τους ανθρώπους.

Η ίδια ανάλυση καταγράφει και τις υπόλοιπες γνωστές αδυναμίες. Η μετωπική θωράκιση είναι ισχυρή, αλλά τα πλευρά του σκάφους και του πυργίσκου είναι ευάλωτα, ενώ η πλευρική αντιδραστική θωράκιση (ERA) τοποθετείται συνήθως επίπεδη και όχι υπό γωνία, οπότε αποδίδει λιγότερο. Η σταθεροποίηση του πυροβόλου υστερεί σε σχέση με τα περισσότερα δυτικά άρματα, τα σκοπευτικά και οι υπολογιστές ελέγχου πυρός είναι γενικά παλαιότερης γενιάς και η βολή εν κινήσει είναι λιγότερο ακριβής. Σε αυτά προστίθεται ότι ένα τριμελές πλήρωμα δυσκολεύεται περισσότερο στις χρονοβόρες εργασίες πεδίου, όπως η αλλαγή ερπύστριας ή ο ανεφοδιασμός.

Οι αριθμοί δείχνουν το μέγεθος της φθοράς. Η ανοιχτή καταγραφή Oryx, που μετρά μόνο απώλειες με φωτογραφική ή βιντεοσκοπημένη τεκμηρίωση, ξεπερνά πλέον τα 4.450 ρωσικά άρματα μάχης, από τα οποία 538 καταλήφθηκαν από τους Ουκρανούς. Ένα μεγάλο μέρος αυτών των απωλειών, ειδικά το 2022, οφείλεται όμως λιγότερο στο όχημα και περισσότερο στον τρόπο χρήσης του: φάλαγγες χωρίς πεζικό, χωρίς αναγνώριση και χωρίς εφοδιασμό, άρματα που εγκαταλείφθηκαν χωρίς καύσιμα στους δρόμους γύρω από το Κίεβο. Ένα Leopard 2 στις ίδιες συνθήκες δεν θα είχε καλύτερη τύχη, όπως έδειξαν οι απώλειες δυτικών οχημάτων στην ουκρανική αντεπίθεση του 2023 μέσα σε πυκνά ναρκοπέδια.

Η σοβιετική λογική: μάζα, απλότητα και επισκευή

Για να κρίνει κανείς δίκαια ένα σοβιετικό τεθωρακισμένο, πρέπει να ξεκινήσει από το ερώτημα στο οποίο απαντούσε. Ο σοβιετικός στρατός δεν σχεδίαζε ένα άρμα που θα επιβίωνε πάση θυσία με τέσσερις ειδικευμένους επαγγελματίες μέσα. Σχεδίαζε χιλιάδες άρματα για έναν πόλεμο κλίμακας ηπείρου, που θα παράγονταν σε πολλά εργοστάσια, θα επανδρώνονταν από κληρωτούς με σύντομη εκπαίδευση και θα επισκευάζονταν στο πεδίο με απλά μέσα. Από αυτή την απαίτηση βγαίνουν όλα τα χαρακτηριστικά: τριμελές πλήρωμα χάρη στον αυτόματο γεμιστήρα, χαμηλή σιλουέτα περίπου 2,2 μέτρων στην οροφή του πυργίσκου, βάρος γύρω στους 45 με 48 τόνους όταν ένα σύγχρονο Leopard 2 ξεπερνά τους 60, και μηχανικά συστήματα που επισκευάζονται με εργαλεία συνεργείου και όχι με διαγνωστικό λογισμικό. Το χαμηλό βάρος σημαίνει ότι περνούν από γέφυρες και λασπωμένο έδαφος όπου βαρύτερα δυτικά οχήματα κολλάνε, και ότι μεταφέρονται εύκολα σιδηροδρομικώς σε όλο το δίκτυο της πρώην ΕΣΣΔ.

Αυτή η λογική δούλεψε και υπέρ της Ουκρανίας, πράγμα που συχνά ξεχνιέται. Όταν οι σύμμαχοι αναζήτησαν άρματα για να στείλουν γρήγορα το 2022, τα πρώτα που έφτασαν ήταν σοβιετικά: η Πολωνία έδωσε πάνω από 200 T-72M/M1 και PT-91, ενώ στις 4 Νοεμβρίου 2022 οι ΗΠΑ και η Ολλανδία ανακοίνωσαν, μαζί με την Τσεχία, ότι θα χρηματοδοτήσουν από κοινού την ανακατασκευή 90 T-72B από την τσεχική βιομηχανία, με νέα οπτικά, επικοινωνίες και πρόσθετη θωράκιση. Δεν χρειάστηκε ούτε νέα εκπαίδευση πληρωμάτων ούτε νέα αλυσίδα ανταλλακτικών. Το ίδιο ίσχυσε και για τα ΤΟΜΑ: τα 40 πρώην ελληνικά BMP-1, που πέρασαν στην Ουκρανία μέσω Γερμανίας σε αντάλλαγμα για Marder 1A3 του Ελληνικού Στρατού, μπήκαν στη μάχη με την 3η Ταξιαρχία Εφόδου. Και όταν οι Ουκρανοί καταλάμβαναν ρωσικά οχήματα, τα επισκεύαζαν και τα έστρεφαν πίσω προς τους προηγούμενους ιδιοκτήτες τους χωρίς καμία μετεκπαίδευση. Στο Κουρσκ, τον Αύγουστο του 2024, η 80ή Ταξιαρχία Αεροκινητικής Εφόδου ανακοίνωσε ότι κατέλαβε επτά ρωσικά άρματα, ανάμεσά τους ένα T-90M και τέσσερα T-80BVM, και ότι θα τα επισκευάσει για να τα χρησιμοποιήσει η ίδια.

Η απλότητα όμως έχει και την άλλη όψη. Η ίδια σχεδίαση που επιτρέπει μαζική παραγωγή αφήνει ελάχιστο χώρο για προσθήκες χωρίς επιβάρυνση, και ο στενός θάλαμος μάχης κουράζει το πλήρωμα σε πολύωρες αποστολές. Ουκρανοί αρματιστές που μίλησαν σε ξένα μέσα το 2023 περιέγραφαν T-64 που χρειάζονται τουλάχιστον 20 λεπτά προθέρμανσης σε κρύο κινητήρα και μία ημέρα συντήρησης για κάθε ημέρα σκληρής μάχης. Η επισκευή είναι απλή, αλλά χρειάζεται πολλή.

Τι έδειξε το πεδίο: ERA, πυρά υποστήριξης και τα T-62 που «γελούσαν»

Η πιο τεκμηριωμένη εικόνα για τη χρήση των ρωσικών τεθωρακισμένων μετά την πρώτη χρονιά προέρχεται από την έκθεση «Meatgrinder» των Jack Watling και Nick Reynolds του RUSI, που δημοσιεύθηκε στις 19 Μαΐου 2023 και βασίζεται σε συνεντεύξεις με Ουκρανούς διοικητές και πληρώματα αρμάτων. Το πρώτο συμπέρασμα αφορά την προστασία: σύμφωνα με τους Ουκρανούς αρματιστές, η ρωσική αντιδραστική θωράκιση αποδείχθηκε «εξαιρετικά αποτελεσματική», εμποδίζοντας τα περισσότερα αντιαρματικά να διαπεράσουν τη θωράκιση. Κάποιοι χειριστές ανέφεραν ότι χτύπησαν ρωσικά άρματα πολλές φορές με κατευθυνόμενα βλήματα που βάλλονται από την κάννη, χωρίς να τα θέσουν εκτός μάχης. Το ευάλωτο σημείο για βολή με ένα πλήγμα είναι η ένωση πυργίσκου και πρόσθιας πλάκας, ενώ οι Ουκρανοί διαπίστωσαν ότι ένα πλήγμα στις ερπύστριες συνήθως αρκεί, γιατί το ρωσικό πλήρωμα εγκαταλείπει το ακινητοποιημένο όχημα πριν το βρει το πυροβολικό.

Το δεύτερο συμπέρασμα αφορά τη χρήση. Τα ρωσικά άρματα σχεδόν σταμάτησαν να επιχειρούν διασπάσεις μετά τις καταστροφές όπως αυτή μιας ταξιαρχίας Πεζοναυτών στη Βουχλεντάρ. Αντί για αυτό, η έκθεση περιγράφει τρεις ρόλους: έμμεσα πυρά ως συμπλήρωμα του πυροβολικού, ακριβή πυρά υποστήριξης από απόσταση περίπου 2 χιλιομέτρων με τα βελτιωμένα οπτικά, και επιδρομές τη νύχτα την ώρα της εναλλαγής των ουκρανικών μονάδων, συχνά με T-80BV λόγω των καλύτερων θερμικών του. Ταυτόχρονα, οι Ρώσοι κάλυψαν τα άρματα με υλικά που μειώνουν το θερμικό ίχνος, άλλαξαν τη ροή των καυσαερίων στο κατάστρωμα του κινητήρα και επιχειρούσαν την αυγή και το σούρουπο, όταν η θερμοκρασία του οχήματος πλησιάζει εκείνη του περιβάλλοντος. Το αποτέλεσμα, σύμφωνα με την έκθεση, ήταν σημαντική μείωση της πιθανότητας καταστροφής από αρκετούς τύπους αντιαρματικών πέρα από τα 1.400 μέτρα.

Εδώ βρίσκεται και η απάντηση για τα παλιά άρματα που έγιναν αντικείμενο χλευασμού. Η βρετανική Defence Intelligence ανέφερε στις 6 Μαρτίου 2023 ότι περίπου 800 T-62 είχαν βγει από τις αποθήκες από το καλοκαίρι του 2022 και ότι ορισμένα είχαν λάβει νέα σκοπευτικά που βελτιώνουν τη νυχτερινή μάχη. Η Oryx έχει πλέον καταγράψει και εκδόσεις «Obr. 2022», δηλαδή T-62M και T-62MV με αναβαθμίσεις που έγιναν μέσα στον πόλεμο. Το RUSI σημειώνει ότι, ενώ η εμφάνιση των T-62 και T-55 «χλευάστηκε στο διαδίκτυο», στην πράξη χρησιμοποιούνται στον ρόλο υποστήριξης πυρός που θα έκαναν τα BMP, προσφέροντας περισσότερο βεληνεκές, προστασία και καταστροφική ισχύ από ένα ΤΟΜΑ. Στις αστικές μάχες, μάλιστα, οι Ρώσοι προτιμούσαν τα παλιά άρματα ως αυτοκινούμενα πυροβόλα εφόδου, ακριβώς επειδή η πόλη δεν αφήνει να αξιοποιηθούν τα ακριβά οπτικά ενός T-90M. Αυτή είναι καθαρά σοβιετική σκέψη: κάθε όχημα έχει θέση στη μάχη, αρκεί να του δοθεί ο σωστός ρόλος.

Η αναβάθμιση για το πεδίο των drones

Από το 2023 και μετά η μεγαλύτερη απειλή για τα άρματα και των δύο πλευρών δεν ήταν τα άλλα άρματα ούτε καν οι αντιαρματικοί πύραυλοι, αλλά τα FPV drones και τα περιφερόμενα πυρομαχικά, που χτυπούν από πάνω, στην οροφή του πυργίσκου και στο κατάστρωμα του κινητήρα, δηλαδή εκεί όπου κανένα άρμα δεν έχει σοβαρή θωράκιση. Η ρωσική απάντηση ήταν βιομηχανική και γρήγορη. Η Uralvagonzavod ανέφερε στα τέλη του 2024 ότι το άρμα των αρχών του 2022 και εκείνο των τελών του 2024 είναι «δύο διαφορετικά οχήματα», και τον Μάιο του 2025 η Rostec ανακοίνωσε ότι σε τρία χρόνια έγιναν περίπου 200 αλλαγές στη σχεδίαση των T-90M και T-72B3M. Όλα τα νέα άρματα παραδίδονται πλέον με συστήματα ηλεκτρονικού πολέμου για την παρεμβολή των drones, δίχτυα κατά των FPV και ενισχυμένη με λάστιχο προστασία στην πίσω κόγχη του πυργίσκου και στο διαμέρισμα κινητήρα. Οι παρτίδες του Σεπτεμβρίου 2026 έφτασαν με πλήρη κάλυψη του πυργίσκου από πλέγματα συρματόσχοινων, σχάρες και αλυσίδες.

Στο μέτωπο, η ίδια λογική πήρε ακραία μορφή. Τα λεγόμενα «άρματα-χελώνες», T-72 και T-80 καλυμμένα ολόκληρα με ένα μεταλλικό κέλυφος, εμφανίστηκαν το 2024 στις ρωσικές εφόδους. Χάνουν την ικανότητα να στρέψουν τον πυργίσκο, αλλά επιβιώνουν αρκετά για να φτάσουν πρώτα στη γραμμή επαφής και να ανοίξουν δρόμο στο πεζικό. Τον Ιανουάριο του 2026 η ουκρανική 92η Ταξιαρχία Εφόδου αιχμαλώτισε ένα T-80BVM τυλιγμένο σε πλέγματα και συρματόσχοινα. Οι Ουκρανοί έκαναν ακριβώς το ίδιο στα δικά τους άρματα, σοβιετικά και δυτικά, γιατί το drone δεν κάνει διάκριση. Το ζήτημα έχει αναλυθεί και στο άρθρο μας για το «τέλος των αρμάτων», όπου η απάντηση στο drone είναι τα ενεργητικά συστήματα προστασίας και η στενή συνεργασία με το πεζικό, όχι η κατάργηση του άρματος.

Η αναβάθμιση έχει, όμως, σαφή όρια. Κανένα δίχτυ και κανένα συρματόσχοινο δεν αλλάζει τη θέση των πυρομαχικών κάτω από το πλήρωμα. Τα πρόσθετα προσθέτουν βάρος σε ένα όχημα που σχεδιάστηκε ελαφρύ, φορτώνουν την ανάρτηση και το σύστημα μετάδοσης, και περιορίζουν την ορατότητα και τη στροφή του πυργίσκου. Παράλληλα, η μάζα έχει κόστος. Σύμφωνα με το IISS, η Ρωσία ανακατασκεύασε και κατασκεύασε πάνω από 1.500 άρματα μάχης μέσα στο 2024, αλλά έχασε περίπου 1.400 την ίδια χρονιά, ενώ ό,τι απομένει στις αποθήκες βρίσκεται σε όλο και χειρότερη κατάσταση. Το σοβιετικό απόθεμα κράτησε τη Ρωσία στο πεδίο για τέσσερα χρόνια. Δεν είναι ανεξάντλητο.

BMP και BTR: εκεί όπου η σοβιετική λογική πονάει περισσότερο

Αν τα άρματα αποδείχθηκαν πιο ανθεκτικά από τη φήμη τους, τα ΤΟΜΑ και τα ΤΟΜΠ δείχνουν πιο καθαρά το τίμημα της σοβιετικής σχεδίασης. Το BMP-1 του 1966 ήταν το πρώτο τεθωρακισμένο όχημα μάχης πεζικού στον κόσμο, σχεδιασμένο για ένα πεδίο πυρηνικού πολέμου όπου η ταχύτητα, η αμφίβια ικανότητα και η προστασία από ραδιενέργεια μετρούσαν περισσότερο από τη βαλλιστική προστασία. Τα BMP-2 και BMP-3 κράτησαν τη φιλοσοφία, με πολύ ισχυρό οπλισμό για το μέγεθός τους (στο BMP-3 πυροβόλο 100 χλστ. και 30 χλστ. μαζί). Τα ρωσικά ΤΟΜΑ, όπως τα BMP-3 και BTR-82, προστατεύονται κυρίως μετωπικά και στερούνται σύγχρονης πλευρικής θωράκισης και προστασίας από νάρκες. Γι’ αυτό οι Ρώσοι στρατιώτες συχνά ταξιδεύουν πάνω στην οροφή και όχι μέσα στο όχημα, μια πρακτική που κουβαλούν από το Αφγανιστάν και την Τσετσενία.

Η αντίφαση είναι ότι η ίδια ευκολία μεταφοράς, παραγωγής και επισκευής έκανε τα BMP το πιο διαδεδομένο όχημα και στις δύο πλευρές. Τα ελαφριά ΤΟΜΑ χάνονται πιο εύκολα, αλλά αντικαθίστανται πιο γρήγορα, και σε έναν πόλεμο όπου κάθε όχημα που πλησιάζει το μέτωπο βρίσκεται κάτω από drones, ο αριθμός έχει μετρήσει όσο και η ποιότητα. Η Ουκρανία έλαβε από τη Δύση Bradley, Marder και CV90 ακριβώς για την προστασία που δεν δίνουν τα BMP, και τα δυτικά ΤΟΜΑ έσωσαν πολλά πληρώματα. Ο αριθμός τους, όμως, δεν έφτασε ποτέ για να αντικαταστήσει τα σοβιετικά.

Τι σημαίνει για την Ελλάδα και την Κύπρο

Για την Κύπρο το ζήτημα είναι άμεσο. Η Εθνική Φρουρά στηρίζει την τεθωρακισμένη της ισχύ σε περίπου 82 T-80U και T-80UK, καθώς και σε BMP-3, όλα ρωσικής κατασκευής, με την υποστήριξή τους να έχει ουσιαστικά κοπεί από τις κυρώσεις. Η ουκρανική εμπειρία δείχνει ότι ένα T-80U με Kontakt-5 δεν είναι παρωχημένο άρμα, αλλά και ότι χωρίς ανταλλακτικά για τον αεριοστρόβιλο, χωρίς προστασία από drones και χωρίς θερμική απόκρυψη θα ήταν ευάλωτο απέναντι σε έναν αντίπαλο που χρησιμοποιεί μαζικά τουρκικά UAV και περιφερόμενα πυρομαχικά. Γι’ αυτό το δίλημμα ανάμεσα σε Leopard 1A5, Merkava και αναβάθμιση δεν είναι μόνο ζήτημα πυροβόλου, αλλά υποστήριξης και επιβίωσης.

Για τον Ελληνικό Στρατό, το δίδαγμα δεν αφορά τόσο τον τύπο του άρματος όσο την προσέγγιση. Τα ρωσικά και ουκρανικά πληρώματα δεν περίμεναν ένα νέο άρμα για να επιβιώσουν. Πρόσθεσαν αντιδραστική θωράκιση, πλέγματα, ηλεκτρονικό πόλεμο και θερμική απόκρυψη σε ό,τι είχαν, άλλαξαν τακτική και έστησαν δίκτυο επισκευής δίπλα στο μέτωπο. Τα παλαιότερα Leopard του Ελληνικού Στρατού βρίσκονται στην ίδια θέση με ένα T-72: ικανά οχήματα με απαρχαιωμένη προστασία από πάνω. Η πρόταση για ERA, APS και κλωβούς στα Leopard 2A4 που είχαμε καταθέσει το 2023 είναι σήμερα πιο επίκαιρη από ποτέ, όπως και η ανάγκη για εγχώρια ικανότητα ταχείας επισκευής.

Το συμπέρασμα δεν είναι ότι τα ρωσικά άρματα μάχης είναι καλά ή κακά. Είναι ότι σχεδιάστηκαν για μάζα και φθορά, ότι η αδυναμία των πυρομαχικών τους κόστισε χιλιάδες πληρώματα, και ότι, παρ’ όλα αυτά, η σοβιετική λογική της απλότητας, της κοινής πλατφόρμας και της γρήγορης ανακατασκευής κράτησε δύο στρατούς στο πεδίο επί τέσσερα χρόνια. Όποιος τα αποκαλεί «άχρηστα» βλέπει μόνο τον πυργίσκο που πετάει. Δεν βλέπει τα εκατοντάδες άρματα που επισκευάστηκαν, αναβαθμίστηκαν και γύρισαν στη μάχη.

Σχετικές αναλύσεις: T-90M «Proryv-3»: Ένα από τα πιο σύγχρονα άρματα μάχης και ο πόλεμος Ουκρανίας – Ρωσίας · Άρματα μάχης vs drones vs ATGM: Γιατί το «τέλος των τανκς» είναι μύθος · Η Χεζμπολάχ κατέστρεψε Merkava με FPV drone παρά το cope cage · Κύπρος: Δύσκολη εξίσωση η προμήθεια αρμάτων μάχης για την Εθνική Φρουρά

Συχνές ερωτήσεις για τα ρωσικά άρματα μάχης στην Ουκρανία