Μετάβαση στο περιεχόμενο
LIVE ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ

Αθήνα · Κυριακή, 15 Νοεμβρίου 2026

LIVE

ΥΠΕΞ για τα 43 χρόνια του ψευδοκράτους: Η Ελλάδα απορρίπτει κατηγορηματικά τα τετελεσμένα της τουρκικής εισβολής και κατοχής Ισραήλ: Συνελήφθησαν έξι Τούρκοι που πέρασαν από την Ιορδανία με φουσκωτές λέμβους – Στην έρευνα η Σιν Μπετ Κρίση πιλότων στην τουρκική Αεροπορία: Πώς οι εκκαθαρίσεις του 2016 άλλαξαν την ισορροπία στο Αιγαίο WSJ: Οι αμερικανικές υπηρεσίες εκτιμούν ότι το Ιράν έχει ακόμη έως 2.500 βαλλιστικούς πυραύλους, αντίθετα με όσα λέει ο Τραμπ – Πηγές Κιλιτσντάρογλου: Αν ξεσπάσει πόλεμος, η μεγαλύτερη πιθανότητα είναι με την Ελλάδα για τον εξοπλισμό των νησιών Ρουμανία: Drone χτύπησε φορτηγό πλοίο με προορισμό την Ουκρανία μέσα στα χωρικά της ύδατα – Δύο φορές σήκωσε F-16 για στόχους κοντά στο Φιδονήσι Συνασπισμός: Η σαουδαραβική αεράμυνα αναχαίτισε δύο βαλλιστικούς πυραύλους των Χούθι με στόχο το Ριάντ και τρία drones στην Ανατολική Επαρχία Μπαχρέιν: Πρώτος πανεθνικός συναγερμός από τον Σεπτέμβριο – Οι Φρουροί της Επανάστασης λένε ότι έξι drones χτύπησαν αμερικανικό ραντάρ αεράμυνας στη Ρίφα Αντιπροσωπεία της τουρκικής Πολεμικής Αεροπορίας στην 115 Πτέρυγα Μάχης στη Σούδα στο πλαίσιο των ΜΟΕ Ο διοικητής του Πέμπτου Στόλου των ΗΠΑ στο Ισραήλ: Συνομιλίες με τον αρχηγό του ισραηλινού Ναυτικού Εγιάλ Χαρέλ εν μέσω έντασης με το Ιράν

Ανάλυση Τουρκία

Κρίση πιλότων στην τουρκική Αεροπορία: Πώς οι εκκαθαρίσεις του 2016 άλλαξαν την ισορροπία στο Αιγαίο

Δέκα χρόνια μετά το πραξικόπημα του 2016, η ίδια η τουρκική νομοθεσία δείχνει πόσο βαθιά τραυμάτισαν οι εκκαθαρίσεις την Πολεμική Αεροπορία της Άγκυρας. Τι χάθηκε, τι αναπληρώθηκε και τι σημαίνει για την Ελλάδα.

Διαφήμιση

Η τουρκική Πολεμική Αεροπορία έχασε μέσα σε ένα καλοκαίρι κάτι που δεν αγοράζεται με καμία σύμβαση: χρόνια συσσωρευμένης εμπειρίας στο κόκπιτ. Η Άγκυρα δεν δημοσίευσε ποτέ, σε επίσημη ανακοίνωση που να έχουμε εντοπίσει, πόσους χειριστές απέλυσε μετά την απόπειρα πραξικοπήματος της 15ης Ιουλίου 2016. Η δική της νομοθεσία όμως μιλά πιο καθαρά από κάθε ανακοίνωση. Μέσα σε λιγότερο από τρία χρόνια η τουρκική κυβέρνηση, με διατάγματα με ισχύ νόμου, και στη συνέχεια η Βουλή θέσπισαν ρυθμίσεις που ανακαλούσαν πιλότους από την πολιτική αεροπορία, επέτρεπαν σε όσους είχαν παραιτηθεί να επιστρέψουν, μάκραιναν τα χρόνια υποχρεωτικής παραμονής και άνοιγαν τη Σχολή Αεροπορίας σε φοιτητές πολιτικών πανεπιστημίων. Η ζημιά δεν ήταν ποτέ «λίγα αεροπλάνα στο έδαφος», αλλά ένα κενό στη μέση της πυραμίδας εμπειρίας, και ότι αυτό το κενό αποκτά νέα σημασία τώρα που η Τουρκία ετοιμάζεται να περάσει σε Eurofighter, F-16 Block 70 και KAAN.

Για τον Έλληνα αναγνώστη το ερώτημα δεν είναι αν οι Τούρκοι χειριστές είναι «άχρηστοι», μια εύκολη και επικίνδυνη υπόθεση που η ίδια η Πολεμική Αεροπορία μας αποφεύγει. Το ερώτημα είναι πόσο βάθος έχει η τουρκική αεροπορική δύναμη όταν χρειαστεί να συντηρήσει ταυτόχρονα επιχειρήσεις, εκπαίδευση νέων πιλότων και μετάβαση σε νέους τύπους αεροσκαφών. Το βίντεο που ακολουθεί, από το επίσημο κανάλι του τουρκικού υπουργείου Εθνικής Άμυνας, δείχνει τον διοικητή της τουρκικής Αεροπορίας, πτέραρχο Ραφέτ Νταλκιράν (Rafet Dalkıran), να εκτελεί την πρώτη πτήση της νέας εκπαιδευτικής χρονιάς. Η Άγκυρα δίνει πλέον δημόσια μεγάλη έμφαση στην εκπαίδευση, και αυτό έχει τη δική του εξήγηση, που ξεκινά από τη νύχτα του Ιουλίου 2016.

Πραξικόπημα 15ης Ιουλίου 2016: Γιατί η τουρκική Αεροπορία βρέθηκε στο κέντρο της απόπειρας

Από όλους τους κλάδους των τουρκικών Ενόπλων Δυνάμεων, η Αεροπορία ήταν εκείνος που συνδέθηκε πιο άμεσα με την επιχείρηση της 15ης Ιουλίου. Το κέντρο των πραξικοπηματιών ήταν η αεροπορική βάση Ακιντζί (4η Κύρια Βάση Αεριωθούμενων), βορειοδυτικά της Άγκυρας, όπου κρατήθηκε όμηρος ο τότε αρχηγός του τουρκικού Γενικού Επιτελείου Χουλουσί Ακάρ. Από τη βάση αυτή απογειώθηκαν F-16 που πέταξαν χαμηλά πάνω από την πρωτεύουσα, ενώ το κτίριο της τουρκικής Μεγάλης Εθνοσυνέλευσης δέχθηκε πυρά από αέρος μέσα στη νύχτα. Η ίδια η εικόνα μαχητικών αεροσκαφών της χώρας να πετούν εναντίον της κυβέρνησής της εξηγεί γιατί, στις επόμενες εβδομάδες, η Αεροπορία αντιμετωπίστηκε από την Άγκυρα ως ο κλάδος με το μεγαλύτερο πρόβλημα αξιοπιστίας.

Διαφήμιση

Αεροφωτογραφία της αεροπορικής βάσης Ακιντζί κοντά στην Άγκυρα
Η αεροπορική βάση Ακιντζί (4η Κύρια Βάση Αεριωθούμενων), κέντρο των πραξικοπηματιών τον Ιούλιο του 2016, σε φωτογραφία του Απριλίου 2016. Φωτογραφία: Ex13 / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0

Η εμπλοκή δεν περιορίστηκε σε μία βάση. Συνελήφθη για συμμετοχή στην απόπειρα ο διοικητής της βάσης του Ιντσιρλίκ, ταξίαρχος Μπεκίρ Ερτζάν Βαν (Bekir Ercan Van), και για περίπου ένα εικοσιτετράωρο η βάση, από την οποία επιχειρούν και αμερικανικά αεροσκάφη, έμεινε κλειστή ακόμη και για τις αμερικανικές πτήσεις. Ως ανώτερος αξιωματικός της απόπειρας κατηγορήθηκε ο πτέραρχος Ακίν Οζτούρκ (Akın Öztürk), πρώην διοικητής της τουρκικής Αεροπορίας, ο οποίος αρνήθηκε τις κατηγορίες. Στις 20 Ιουνίου 2019 τουρκικό δικαστήριο τον καταδίκασε σε ισόβια μαζί με άλλους 150 κατηγορουμένους. Όταν η κορυφή της διοίκησης και μια ολόκληρη βάση μαχητικών συνδέονται με ένα πραξικόπημα, η κάθαρση που ακολουθεί δεν μπορεί να είναι χειρουργική.

Η Ελλάδα βρέθηκε από την πρώτη νύχτα στο περιθώριο της κρίσης. Στις 16 Ιουλίου ένα τουρκικό ελικόπτερο Black Hawk προσγειώθηκε στο αεροδρόμιο «Δημόκριτος» της Αλεξανδρούπολης με οκτώ Τούρκους στρατιωτικούς που ζήτησαν άσυλο. Ο Άρειος Πάγος απέρριψε στις 26 Ιανουαρίου 2017 τα αιτήματα έκδοσής τους, και η υπόθεση έγινε έκτοτε σταθερό σημείο τριβής στις διμερείς σχέσεις, όπως και οι επανειλημμένες τουρκικές εκκλήσεις για εκδόσεις μελών του κινήματος Γκιουλέν. Η πολιτική αυτή διάσταση συχνά επισκιάζει την ουσία που ενδιαφέρει την αμυντική ανάλυση: τι συνέβη στη συνέχεια στο ανθρώπινο δυναμικό μιας αεροπορίας που είναι μία από τις πολυπληθέστερες της Ευρώπης.

Οι εκκαθαρίσεις σε αριθμούς: Τι έχει πει επίσημα η Άγκυρα και τι δεν έχει πει ποτέ

Στις 20 Ιουλίου 2016 ο Ερντογάν κήρυξε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, η οποία επέτρεψε στην κυβέρνηση να νομοθετεί με διατάγματα με ισχύ νόμου (KHK, Kanun Hükmünde Kararname), χωρίς προηγούμενη ψήφιση από τη Βουλή. Με τα διατάγματα αυτά απολύθηκαν δεκάδες χιλιάδες δημόσιοι υπάλληλοι, αστυνομικοί και στρατιωτικοί, με ονομαστικούς καταλόγους που δημοσιεύονταν στην Επίσημη Εφημερίδα (Resmî Gazete). Ο πρώτος μεγάλος κατάλογος στρατιωτικών δημοσιεύθηκε στις 27 Ιουλίου 2016 και ακολούθησαν πολλοί ακόμη έως τη λήξη της κατάστασης έκτακτης ανάγκης τον Ιούλιο του 2018. Μετά από αυτήν οι απολύσεις συνεχίστηκαν με διοικητικές αποφάσεις του υπουργού Άμυνας, σύμφωνα με το ίδιο το τουρκικό υπουργείο.

Τα πιο πλήρη επίσημα στοιχεία προέρχονται από το τουρκικό υπουργείο Εθνικής Άμυνας. Τον Δεκέμβριο του 2021 το υπουργείο ανέφερε ότι από τις 15 Ιουλίου 2016 είχαν απομακρυνθεί από τις τουρκικές Ένοπλες Δυνάμεις 24.256 στελέχη, ανάμεσά τους 150 στρατηγοί και 10.528 αξιωματικοί, ενώ σε γραπτή ανακοίνωση του Ιουλίου 2022 ο αριθμός είχε ανέβει στα 24.395, με επιπλέον 2.567 στελέχη στα οποία αφαιρέθηκε ο βαθμός. Τα στοιχεία αυτά δεν αναλύονται ανά κλάδο ούτε ανά ειδικότητα. Πουθενά στις ανακοινώσεις που εξετάσαμε δεν εμφανίζεται ο αριθμός των απολυμένων χειριστών μαχητικών, ο αριθμός των εκπαιδευτών πτήσεων ή η αναλογία πιλότων ανά αεροσκάφος πριν και μετά το 2016.

Αυτό το κενό έχει γεμίσει, στη δημόσια συζήτηση, με αριθμούς που κυκλοφόρησαν το 2016 και το 2017 από ανώνυμες στρατιωτικές πηγές και από ξένους αναλυτές. Τους αφήνουμε σκόπιμα έξω, γιατί κανένας από αυτούς δεν έχει επιβεβαιωθεί από την Άγκυρα και αρκετοί διαφέρουν μεταξύ τους. Δεν χρειάζονται άλλωστε για να κατανοήσει κανείς το μέγεθος του προβλήματος. Μια κυβέρνηση που δεν αντιμετωπίζει σοβαρό έλλειμμα δεν ανακαλεί αναγκαστικά πιλότους από τις αεροπορικές εταιρείες, δεν αλλάζει πέντε φορές σε δεκαέξι μήνες τους κανόνες για το ποιος μπορεί να πετάξει μαχητικό. Η τουρκική νομοθεσία των ετών 2016 έως 2019 είναι η καλύτερη επίσημη μαρτυρία για την κρίση πιλότων.

Διαφήμιση

Επίσημο στοιχείοΤιμήΠηγή
Ημερομηνία απόπειρας πραξικοπήματος15 Ιουλίου 2016Τουρκική κυβέρνηση
Κήρυξη κατάστασης έκτακτης ανάγκης20 Ιουλίου 2016Προεδρία της Τουρκίας
Απομακρυνθέντα στελέχη Ενόπλων Δυνάμεων (έως Δεκ. 2021)24.256Υπουργείο Εθνικής Άμυνας Τουρκίας, στοιχεία Δεκεμβρίου 2021
Από αυτά: στρατηγοί / αξιωματικοί150 / 10.528Υπουργείο Εθνικής Άμυνας Τουρκίας, στοιχεία Δεκεμβρίου 2021
Απομακρυνθέντα στελέχη (έως Ιουλ. 2022)24.395Υπουργείο Εθνικής Άμυνας Τουρκίας, ανακοίνωση Ιουλίου 2022
Στελέχη με αφαίρεση βαθμού (έως Ιουλ. 2022)2.567Υπουργείο Εθνικής Άμυνας Τουρκίας, ανακοίνωση Ιουλίου 2022
Αριθμός απολυμένων χειριστώνΔεν έχει δημοσιευθεί–

Τα διατάγματα KHK 671, 678 και 694: Η νομοθεσία που αποκαλύπτει το μέγεθος του κενού

Το πρώτο και πιο αποκαλυπτικό κείμενο είναι το διάταγμα KHK 671 της 15ης Αυγούστου 2016, που δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της Τουρκίας στις 17 Αυγούστου, δηλαδή μόλις έναν μήνα μετά το πραξικόπημα. Πρόσθεσε στον νόμο 926 για το προσωπικό των Ενόπλων Δυνάμεων διάταξη που επέτρεπε σε κάθε αξιωματικό-χειριστή που είχε φύγει για οποιονδήποτε λόγο να επανέλθει με βαθμό, εφόσον πληρούσε τις προϋποθέσεις πτήσης, με πρόταση του διοικητή του κλάδου και έγκριση του υπουργού Άμυνας. Όσοι επέστρεφαν και αποχωρούσαν ξανά πριν συμπληρώσουν τέσσερα χρόνια έχαναν κάθε δικαίωμα του νέου βαθμού. Το ίδιο διάταγμα επέτρεψε σε αξιωματικούς που είχαν σταματήσει να πετούν να ξαναμπούν σε εκπαίδευση πτήσεων μέσα σε έναν χρόνο, με υποχρέωση παραμονής δεκαπέντε ετών.

Το KHK 671 άνοιξε και δύο νέες πόρτες εισόδου. Η πρώτη ήταν η «εξωτερική πηγή» αξιωματικών-χειριστών: απόφοιτοι τετραετών σχολών πολιτικής πτητικής εκπαίδευσης, κάτω των 27 ετών, μπορούσαν να γίνουν μόνιμοι αξιωματικοί και να εκπαιδευτούν σε στρατιωτικά αεροσκάφη. Η δεύτερη αφορούσε τη Σχολή Αεροπορίας (Hava Harp Okulu), στο πρώτο, δεύτερο και τρίτο έτος της οποίας μπορούσαν, για έναν χρόνο, να μετεγγραφούν φοιτητές πολιτικών πανεπιστημίων, με προτεραιότητα σε όσους σπούδαζαν πιλοτική. Λίγες μέρες νωρίτερα, το διάταγμα KHK 669 της 31ης Ιουλίου 2016 είχε ιδρύσει το Πανεπιστήμιο Εθνικής Άμυνας (Milli Savunma Üniversitesi) και είχε υπαγάγει σε αυτό τις στρατιωτικές σχολές. Η εκπαίδευση των μελλοντικών Τούρκων πιλότων άλλαξε δηλαδή θεσμικό πλαίσιο ακριβώς τη στιγμή που χανόταν μέρος των εκπαιδευτών της.

Με το διάταγμα KHK 676, που δημοσιεύθηκε στις 29 Οκτωβρίου 2016, διευρύνθηκε η διάταξη της επιστροφής και σε αξιωματικούς άλλων ειδικοτήτων που διέθεταν άδεια επαγγελματία πιλότου ή άδεια πιλότου αερογραμμών και τουλάχιστον 1.000 ώρες πτήσης. Ακολούθησε το διάταγμα KHK 678, που δημοσιεύθηκε στις 22 Νοεμβρίου 2016, που δημιούργησε τον θεσμό του «εφεδρικού πιλότου» (ihtiyat pilot). Πρώην χειριστές που είχαν αποχωρήσει με δική τους θέληση μπορούσαν να υπογράψουν σύμβαση και να πετούν για τον κλάδο τους τουλάχιστον τρεις εργάσιμες ημέρες τον μήνα και έως εξήντα ημέρες τον χρόνο, με αποζημίωση ανά ώρα πτήσης και ανά ημέρα υπηρεσίας. Το κείμενο του νόμου ορίζει ως σκοπό την κάλυψη αναγκών σε πιλότους «σε περιπτώσεις κρίσης ή επιχειρήσεων» με «έτοιμους για πόλεμο πιλότους» εκτός μόνιμου προσωπικού.

Το πιο σκληρό μέτρο ήρθε με το διάταγμα KHK 694 της 15ης Αυγούστου 2017, που δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα στις 25 Αυγούστου. Η νέα προσωρινή διάταξη 98 του νόμου 926 επέτρεψε την επαναφορά στο ένστολο προσωπικό αξιωματικών-χειριστών που είχαν ήδη συμπληρώσει τον χρόνο υποχρέωσής τους και είχαν φύγει νόμιμα, κυρίως προς τις αεροπορικές εταιρείες. Όσοι δεν ανταποκρίνονταν στην ανάκληση κινδύνευαν με ακύρωση της πολιτικής άδειας πιλότου. Ο νόμος 7166, που ψηφίστηκε στις 21 Φεβρουαρίου 2019, ξανάγραψε τη διάταξη: η επαναφορά γίνεται πλέον στους τύπους αεροσκαφών που χρειάζεται ο κλάδος, μόνο μετά από θετικό έλεγχο ασφαλείας, και οι επαναφερόμενοι υπηρετούν για όσο ορίζει η γενική υποχρέωση των χειριστών, όπως φαίνεται και στον κωδικοποιημένο νόμο 926.

Διαφήμιση

ΜέτροΗμερομηνίαΤι προβλέπει
KHK 66931 Ιουλίου 2016 (δημοσίευση)Ίδρυση Πανεπιστημίου Εθνικής Άμυνας, υπαγωγή των στρατιωτικών σχολών σε αυτό
KHK 67117 Αυγούστου 2016 (δημοσίευση)Επιστροφή αποχωρησάντων χειριστών, πρόσληψη πολιτικών πιλότων κάτω των 27, μετεγγραφές στη Σχολή Αεροπορίας
KHK 67629 Οκτωβρίου 2016 (δημοσίευση)Επιστροφή και αξιωματικών άλλων ειδικοτήτων με επαγγελματική άδεια και 1.000+ ώρες
KHK 67822 Νοεμβρίου 2016 (δημοσίευση)Θεσμός «εφεδρικού πιλότου» με σύμβαση, έως 60 ημέρες πτήσεων τον χρόνο
KHK 69624 Δεκεμβρίου 2017 (δημοσίευση)Παράταση της προθεσμίας επιστροφής έως 31/12/2020, πίστωση χρόνου πτητικής υπηρεσίας έως πέντε έτη
KHK 69425 Αυγούστου 2017 (δημοσίευση)Αναγκαστική επαναφορά χειριστών που είχαν φύγει νόμιμα
Νόμος 716622 Φεβρουαρίου 2019 (δημοσίευση)Υποχρέωση παραμονής μετά την εκπαίδευση πτήσεων από τρία σε έξι χρόνια, αναδιατύπωση της επαναφοράς με έλεγχο ασφαλείας
Νόμος 751728 Ιουνίου 2024 (δημοσίευση)Νέες ρυθμίσεις αποζημίωσης πτήσεων για όσους ολοκληρώνουν την υποχρέωση

Υποχρέωση παραμονής και πολιτική αεροπορία: Γιατί η Άγκυρα «κλείδωσε» τους χειριστές της

Η ανάκληση των παλαιών ήταν η μία πλευρά. Η άλλη ήταν να μη φύγουν οι παρόντες. Ο νόμος 926 ορίζει ότι κάθε μόνιμος αξιωματικός δεν μπορεί να παραιτηθεί πριν συμπληρώσει δεκαπέντε χρόνια πραγματικής υπηρεσίας. Για τους χειριστές η υποχρέωση αυτή επιμηκύνεται, επειδή η εκπαίδευσή τους κοστίζει πολύ περισσότερο από κάθε άλλη ειδικότητα. Με τον νόμο 7166 του Φεβρουαρίου 2019 η επιπλέον υποχρέωση όσων ολοκληρώνουν την εκπαίδευση πτήσεων διπλασιάστηκε, από τρία σε έξι χρόνια. Στην πράξη ένας νέος Τούρκος χειριστής μαχητικού δεσμεύεται πλέον στην Αεροπορία για περίπου δύο δεκαετίες από την ονομασία του σε αξιωματικό.

Η λογική είναι κατανοητή. Η τουρκική πολιτική αεροπορία, σε συνεχή επέκταση την τελευταία εικοσαετία, ήταν, όπως σε κάθε χώρα, ο φυσικός προορισμός των στρατιωτικών χειριστών που ολοκλήρωναν την υποχρέωσή τους και αναζητούσαν καλύτερες αποδοχές και σταθερότερη ζωή. Μετά τις εκκαθαρίσεις, κάθε τέτοια αποχώρηση έγινε για την Άγκυρα πρόβλημα επιχειρησιακής ετοιμότητας. Γι’ αυτό η διάταξη του «εφεδρικού πιλότου» προβλέπει ότι η σύμβαση συνάπτεται, με τη γραπτή συναίνεση του πιλότου, με την ίδια την αεροπορική εταιρεία που τον απασχολεί, και ότι οι ώρες πτήσης του για τον στρατό κοινοποιούνται στον εργοδότη του ώστε να συνδυάζονται με τα όρια της πολιτικής αεροπορίας. Η τουρκική πολιτική αεροπορία έγινε, με άλλα λόγια, θεσμική δεξαμενή εφεδρείας της Πολεμικής Αεροπορίας.

Η αναγκαστική επαναφορά του 2017 είχε και κόστος που δεν φαίνεται σε κανέναν πίνακα. Ένας πιλότος που επιστρέφει στο μαχητικό μετά από χρόνια σε επιβατικό αεροσκάφος χρειάζεται εκπαίδευση επανεξοικείωσης, εκπαιδευτές να τον πιστοποιήσουν και ώρες πτήσης που θα μπορούσαν να δοθούν σε νεότερους. Είναι επίσης πιθανό να μην είναι πρόθυμος. Το ότι ο νομοθέτης χρειάστηκε το 2019 να ξαναγράψει τη διάταξη και να προσθέσει έλεγχο ασφαλείας δείχνει ότι η πρώτη εκδοχή δεν απέδωσε όσο αναμενόταν. Το ότι οι αποζημιώσεις πτήσεων των χειριστών ρυθμίστηκαν ξανά με τον νόμο 7517 τον Ιούνιο του 2024 δείχνει ότι το ζήτημα παραμένει ανοιχτό σχεδόν οκτώ χρόνια μετά.

Τι χάνει μια αεροπορία όταν φεύγουν οι έμπειροι: Εκπαιδευτές, επικεφαλής σχηματισμών και η πυραμίδα της εμπειρίας

Για να καταλάβει κανείς γιατί οι εκκαθαρίσεις είχαν μεγαλύτερη επίδραση από όσο δείχνει ένα ποσοστό απολύσεων, πρέπει να δει πώς «χτίζεται» ένας χειριστής μαχητικού. Μετά τη Σχολή Αεροπορίας ακολουθούν η βασική εκπαίδευση σε ελικοφόρο αεροσκάφος, η προχωρημένη εκπαίδευση σε αεριωθούμενο εκπαιδευτικό, όπως τα τουρκικά T-38M, και η μετάβαση στον τύπο μάχης, όπου ο νέος χειριστής πετά για χρόνια ως «πτέρυγα» (wingman) δίπλα σε έμπειρο επικεφαλής. Μόνο μετά από εκατοντάδες ώρες και διαδοχικές πιστοποιήσεις γίνεται επικεφαλής ζεύγους, στη συνέχεια επικεφαλής σχηματισμού τεσσάρων αεροσκαφών και, για τους καλύτερους, εκπαιδευτής ή αξιωματικός τακτικής όπλων. Κάθε βαθμίδα στηρίζεται στην προηγούμενη και καμία δεν παρακάμπτεται.

Διαφήμιση

Εκπαιδευτικό αεροσκάφος T-38M της τουρκικής Πολεμικής Αεροπορίας
Το T-38M της τουρκικής Αεροπορίας, βασικό αεροσκάφος προχωρημένης εκπαίδευσης των Τούρκων χειριστών, στην έκθεση Teknofest 2021. Φωτογραφία: CeeGee / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0

Οι εκκαθαρίσεις του 2016 χτύπησαν ακριβώς τη μέση αυτής της πυραμίδας. Από τα 24.256 στελέχη που ανακοίνωσε το τουρκικό υπουργείο, οι 10.528 ήταν αξιωματικοί, και στην Αεροπορία οι αξιωματικοί κατώτερων και μεσαίων βαθμών είναι, κατά κανόνα, οι σμηναγοί, επισμηναγοί και αντισμήναρχοι με δέκα έως είκοσι χρόνια πτήσεων, δηλαδή οι επικεφαλής σχηματισμών, οι εκπαιδευτές και οι διοικητές μοιρών. Ο νέος πιλότος μπορεί να εκπαιδευτεί σε μερικά χρόνια, αλλά ο επικεφαλής που θα τον καθοδηγήσει χρειάζεται δεκαετία. Το ίδιο το τουρκικό νομοθετικό πλαίσιο το αναγνωρίζει έμμεσα: με το KHK 696 ορίστηκε ότι όσοι επανέρχονταν στην εκπαίδευση πτήσεων θα πιστώνονταν με το μισό του χρόνου υπηρεσίας τους ως αξιωματικοί, έως πέντε χρόνια, ως χρόνο πτητικής υπηρεσίας. Η Άγκυρα προσπαθούσε να «κατασκευάσει» αρχαιότητα εκεί όπου έλειπε εμπειρία.

Υπάρχει και μια λιγότερο ορατή συνέπεια, η ποιότητα της κρίσης στον αέρα. Το τουρκικό υπουργείο Άμυνας δηλώνει ότι ο αγώνας θα συνεχιστεί «μέχρι να μη μείνει ούτε ένα στέλεχος» με δεσμούς με το κίνημα Γκιουλέν, άρα το κριτήριο της πολιτικής αξιοπιστίας μπήκε, και παραμένει, στο κέντρο της διαχείρισης προσωπικού. Σε μια αεροπορία που λειτουργεί σε ένα από τα πιο τεταμένα εναέρια περιβάλλοντα του ΝΑΤΟ, όπου οι εμπλοκές πάνω από το Αιγαίο κρίνονται σε δευτερόλεπτα και όπου ένα λάθος μπορεί να προκαλέσει διπλωματική κρίση, ο επικεφαλής που ξέρει πότε να μην πατήσει τη σκανδάλη είναι εξίσου πολύτιμος με εκείνον που ξέρει να πετύχει στόχο. Αυτή η ικανότητα δεν διδάσκεται σε αίθουσα και δεν ανακτάται με διάταγμα.

Τίποτα από τα παραπάνω δεν σημαίνει ότι η τουρκική Αεροπορία έπαψε να είναι αξιόμαχη. Από το 2016 έως σήμερα πραγματοποίησε σχεδόν αδιάκοπα αεροπορικές επιχειρήσεις στη Συρία και στο βόρειο Ιράκ, στις επιχειρήσεις «Ασπίδα του Ευφράτη», «Κλάδος Ελαίας», «Πηγή Ειρήνης» και «Γαμψό Ξίφος», διοργανώνει κάθε χρόνο στη βάση του Ικονίου την πολυεθνική άσκηση Anatolian Eagle και διατηρεί ενεργό στόλο F-16 που εκσυγχρονίζει η TUSAŞ. Οι επιχειρήσεις όμως αυτές έγιναν σε περιβάλλον όπου η αντίπαλη αεροπορική και αντιαεροπορική απειλή ήταν περιορισμένη. Μια αεροπορία μπορεί να εκτελεί άψογα πλήγματα ακριβείας και ταυτόχρονα να έχει περιορισμένο βάθος για σύγκρουση υψηλής έντασης απέναντι σε ισότιμο αντίπαλο.

F-35, Eurofighter Typhoon, F-16 Block 70 και KAAN: Η κρίση πιλότων συναντά τη μετάβαση σε νέα μαχητικά

Η απώλεια της πρόσβασης στο F-35 ήρθε τη χειρότερη δυνατή στιγμή για την εκπαίδευση των Τούρκων χειριστών. Η Τουρκία, εταίρος του προγράμματος από το 2002, είχε παραλάβει τα πρώτα F-35A από τον Ιούνιο του 2018, τα οποία έμεναν στη βάση Λουκ της Αριζόνας, όπου εκπαιδεύονταν οι πρώτοι Τούρκοι πιλότοι. Τον Ιούνιο του 2019 το Πεντάγωνο ανακοίνωσε ότι η εκπαίδευσή τους θα τερματιζόταν έως το τέλος Ιουλίου, εξέλιξη που είχαμε καταγράψει τότε στο άρθρο για τη διακοπή της εκπαίδευσης Τούρκων πιλότων στα F-35, και στις 17 Ιουλίου 2019 ο Λευκός Οίκος έκρινε τη συνέχιση της τουρκικής συμμετοχής αδύνατη λόγω των ρωσικών S-400. Μια ομάδα χειριστών που θα αποτελούσε τον πυρήνα της 5ης γενιάς στην τουρκική Αεροπορία επέστρεψε χωρίς αεροσκάφος.

Διαφήμιση

Σήμερα η Άγκυρα επιχειρεί ταυτόχρονα τρεις μεταβάσεις. Τον Ιούνιο του 2024 υπέγραψε τη σύμβαση FMS (LOA) για 40 νέα F-16 Block 70, που δεν έχουν ακόμη παραδοθεί. Τον Οκτώβριο του 2025 υπέγραψε με τη Βρετανία σύμβαση για 20 νέα Eurofighter Typhoon, το πρώτο από τα οποία είναι σε φάση συναρμολόγησης, όπως ανακοίνωσε η BAE Systems τον Νοέμβριο. Και το εγχώριο μαχητικό KAAN, που πέταξε για πρώτη φορά στις 21 Φεβρουαρίου 2024, βρίσκεται ακόμη σε δοκιμές με αμερικανικούς κινητήρες. Κάθε νέος τύπος απαιτεί πιλότους μετάβασης, εκπαιδευτές του τύπου και δοκιμαστές, δηλαδή ακριβώς την κατηγορία έμπειρων χειριστών που λιγόστεψε μετά το 2016.

Σε αυτή την εξίσωση μπαίνει και το νέο εκπαιδευτικό αεριωθούμενο της TUSAŞ, το Hürjet, που πέταξε για πρώτη φορά στις 25 Απριλίου 2023 και προορίζεται να αντικαταστήσει τα γηρασμένα T-38M στην προχωρημένη εκπαίδευση. Ένα σύγχρονο εκπαιδευτικό με ψηφιακό πιλοτήριο, παρόμοιο με εκείνο των μαχητικών, μπορεί να συντομεύσει τον χρόνο μέχρι ένας νέος χειριστής να περάσει σε μαχητικό 4ης ή 5ης γενιάς. Δεν μπορεί όμως να αντικαταστήσει τον εκπαιδευτή που κάθεται στην πίσω θέση. Για τα επόμενα χρόνια η τουρκική Αεροπορία θα πρέπει να μοιράσει έναν περιορισμένο αριθμό έμπειρων χειριστών ανάμεσα σε μοίρες πρώτης γραμμής, σχολές, μετάβαση σε Typhoon και F-16 Block 70 και δοκιμές του KAAN. Το βάρος της απόφασης αυτής θα φανεί στη διαθεσιμότητα, όχι στις παρελάσεις.

Το αεριωθούμενο εκπαιδευτικό Hürjet της TUSAŞ σε έκθεση
Το Hürjet της TUSAŞ, που προορίζεται για την προχωρημένη εκπαίδευση των Τούρκων χειριστών, στην έκθεση Teknofest 2023. Φωτογραφία: tolgaozbekcom / Wikimedia Commons / CC BY 3.0

Η επίσημη τουρκική αφήγηση είναι αντίστροφη: όπως επαναλαμβάνουν πηγές του τουρκικού υπουργείου Άμυνας, όσο οι Ένοπλες Δυνάμεις «καθαρίζονται» από το κίνημα Γκιουλέν, τόσο γίνονται ισχυρότερες. Ένα μέρος αυτού του ισχυρισμού στέκει, καθώς δέκα χρόνια εκπαίδευσης έχουν ήδη παραγάγει χειριστές που μπήκαν στις σχολές μετά το 2016 και που σήμερα, με τον συνήθη ρυθμό εξέλιξης, πετούν πιθανότατα ως επικεφαλής ζεύγους ή σχηματισμού. Η επίσημη δημοσιότητα του τουρκικού υπουργείου για την έναρξη κάθε εκπαιδευτικής χρονιάς, όπως στο βίντεο της αρχής, είναι μέρος αυτής της αφήγησης. Ο χρόνος, όμως, που απαιτείται για να γίνει ένας χειριστής εκπαιδευτής ή διοικητής μοίρας δεν συμπιέζεται. Οι πρώτοι απόφοιτοι της μετά-2016 εποχής φτάνουν μόλις τώρα στη βαθμίδα που άδειασε τότε.

Τι σημαίνει η κρίση πιλότων για το Αιγαίο και για την ελληνική Πολεμική Αεροπορία

Για την Ελλάδα το πρώτο συμπέρασμα είναι μια προειδοποίηση: δεν πρέπει να βασιστεί σε υποθέσεις για «αδύναμους» Τούρκους πιλότους. Όπως έγραψε στο NemesisHD αναγνώστης με εμπειρία από τα πραγματικά κόκπιτ, στο κείμενό του για τη στιγμή της απόφασης σε ένα F-16 πάνω από το Αιγαίο, η υποτίμηση του αντιπάλου είναι από τους πιο γρήγορους τρόπους να του χαρίσεις ένα πλεονέκτημα που δεν είχε. Η τουρκική Αεροπορία διαθέτει περισσότερα αεροσκάφη, περισσότερες βάσεις και μεγαλύτερη βιομηχανική υποστήριξη. Αν μετά το 2016 έχασε βάθος εμπειρίας, το έχασε σε ένα σύστημα που παραμένει μεγάλο και που επενδύει πλέον συστηματικά στην αναπλήρωσή του.

Διαφήμιση

Το δεύτερο συμπέρασμα είναι ότι το ελληνικό πλεονέκτημα σε αυτό το πεδίο είναι πραγματικό, αλλά δεν είναι μόνιμο. Η Πολεμική Αεροπορία δεν γνώρισε αντίστοιχη διακοπή συνέχειας στη διοίκηση και στην εκπαίδευση. Οι χειριστές της πετούν σε συνθήκες συνεχούς επιχειρησιακής απασχόλησης στο Αιγαίο, εκπαιδεύονται σε μεγάλες πολυεθνικές ασκήσεις και περνούν ήδη σε Rafale και F-16 Viper, ενώ οι πρώτοι για τα F-35 εκπαιδεύονται στις ΗΠΑ, όπως περιγράφουμε στην ανάλυση για την προετοιμασία της Πολεμικής Αεροπορίας για τα F-35. Στην προχωρημένη εκπαίδευση, τα M-346 που προσγειώθηκαν στην Καλαμάτα το 2023 έδωσαν στην ελληνική πλευρά σύγχρονο αεριωθούμενο εκπαιδευτικό σε υπηρεσία, ενώ το Hürjet βρίσκεται ακόμη στο στάδιο της ένταξης. Η Ελλάδα όμως έχει μικρότερη δεξαμενή στελεχών, και ένα κέρδος που δεν συντηρείται χάνεται.

Το τρίτο συμπέρασμα αφορά τον χρόνο. Η περίοδος μέχρι το τέλος της δεκαετίας είναι εκείνη όπου η τουρκική Αεροπορία θα είναι πιο εκτεθειμένη σε αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί «διπλή πίεση»: εμπειρικό κενό από το 2016 και, ταυτόχρονα, μετάβαση σε τρεις νέους τύπους μαχητικών. Αν η Άγκυρα παραλάβει Typhoon και F-16 Block 70 με καθυστερήσεις, και αν το KAAN χρειαστεί περισσότερο χρόνο στις δοκιμές, το παράθυρο αυτό θα διευρυνθεί. Για την Αθήνα αυτό σημαίνει ότι η ταχύτητα ένταξης των F-35, με πρώτη άφιξη στην Ελλάδα τον Νοέμβριο του 2029 σύμφωνα με το κυβερνητικό χρονοδιάγραμμα, και η πλήρης αξιοποίηση των Rafale και των Viper έχουν αξία ακριβώς τώρα, όχι μετά το 2030.

Τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης του 2026, με επισκέψεις όπως εκείνη της τουρκικής αντιπροσωπείας στην 115 Πτέρυγα Μάχης στη Σούδα, και η σχετική ηρεμία στον αέρα του Αιγαίου τα τελευταία χρόνια δεν αλλάζουν αυτή την ανάγνωση. Οι επαφές μεταξύ των δύο αεροποριών μειώνουν τον κίνδυνο ατυχήματος, αλλά δεν αλλάζουν τη δομή των δυνάμεων. Η κρίση πιλότων της τουρκικής Αεροπορίας είναι ένα τραύμα που επουλώνεται αργά και σε μεγάλο βαθμό αθέατα. Η Άγκυρα το γνωρίζει, γι’ αυτό νομοθετεί ακόμη γι’ αυτό το 2024, και γι’ αυτό επενδύει σε εκπαιδευτικά αεροσκάφη και σε δημόσια προβολή της εκπαίδευσης.

Η εκτίμησή μας είναι ότι οι εκκαθαρίσεις του 2016 δεν «έριξαν» την τουρκική Αεροπορία, αλλά της στέρησαν για μια δεκαετία το περιθώριο λάθους. Μια μεγάλη αεροπορία μπορεί να εντυπωσιάζει σε ασκήσεις και επιχειρήσεις κατά ανταρτών, αλλά δυσκολεύεται να απορροφήσει ταυτόχρονα απώλειες, νέα αεροσκάφη και την πίεση μιας σύγκρουσης υψηλής έντασης. Η Ελλάδα δεν κερδίζει τίποτα αν υποτιμήσει τον αντίπαλο, κερδίζει όμως πολλά αν χρησιμοποιήσει αυτό το παράθυρο για να κλειδώσει το δικό της ποιοτικό προβάδισμα, με ώρες πτήσης, εκπαιδευτές που μένουν στο στράτευμα και ταχεία ένταξη των F-35. Στον αέρα του Αιγαίου, η ισορροπία δεν μετριέται σε αεροσκάφη αλλά σε ανθρώπους που ξέρουν να τα πετούν.

Συχνές ερωτήσεις

Πόσοι πιλότοι της τουρκικής Αεροπορίας απολύθηκαν μετά το πραξικόπημα του 2016;

Η Άγκυρα δεν έχει δημοσιεύσει επίσημο αριθμό απολυμένων χειριστών. Το τουρκικό υπουργείο Άμυνας έχει ανακοινώσει μόνο συνολικά στοιχεία για όλες τις Ένοπλες Δυνάμεις, 24.256 απομακρυνθέντα στελέχη έως τον Δεκέμβριο του 2021, ανάμεσά τους 150 στρατηγοί και 10.528 αξιωματικοί, και 24.395 έως τον Ιούλιο του 2022.

Ποια μέτρα πήρε η Τουρκία για να καλύψει την έλλειψη πιλότων;

Με διατάγματα του 2016 και του 2017 επέτρεψε την επιστροφή χειριστών που είχαν αποχωρήσει, δημιούργησε τον θεσμό του εφεδρικού πιλότου, άνοιξε την κατάταξη σε πολιτικούς πιλότους κάτω των 27 ετών και τη Σχολή Αεροπορίας σε φοιτητές πανεπιστημίων, και με το διάταγμα KHK 694 προέβλεψε την αναγκαστική επαναφορά πιλότων που είχαν περάσει στην πολιτική αεροπορία.

Ποια βάση χρησιμοποίησαν οι πραξικοπηματίες το 2016;

Το κέντρο της απόπειρας ήταν η αεροπορική βάση Ακιντζί (4η Κύρια Βάση Αεριωθούμενων) κοντά στην Άγκυρα, από όπου απογειώθηκαν F-16 και όπου κρατήθηκε όμηρος ο τότε αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Χουλουσί Ακάρ. Συνελήφθη επίσης ο διοικητής της βάσης του Ιντσιρλίκ.

Επηρεάζει η κρίση πιλότων την ένταξη των Eurofighter και των F-16 Block 70 στην Τουρκία;

Κάθε νέος τύπος μαχητικού χρειάζεται έμπειρους πιλότους μετάβασης και εκπαιδευτές. Η Τουρκία καλείται να καλύψει ταυτόχρονα 20 νέα Typhoon, 40 F-16 Block 70 και τις δοκιμές του KAAN με μια μέση γενιά χειριστών που λιγόστεψε μετά το 2016, οπότε η κατανομή έμπειρου προσωπικού αποτελεί κρίσιμο περιορισμό.

Σημαίνει αυτό ότι οι Τούρκοι πιλότοι είναι κατώτεροι από τους Έλληνες;

Όχι. Η τουρκική Αεροπορία παραμένει μεγάλη, εκτελεί συνεχώς επιχειρήσεις και αναπληρώνει τα κενά της. Το ελληνικό πλεονέκτημα αφορά τη συνέχεια στη διοίκηση και την εκπαίδευση και το βάθος εμπειρίας, και διατηρείται μόνο αν η Ελλάδα συνεχίσει να επενδύει σε ώρες πτήσης, εκπαιδευτές και νέα αεροσκάφη.

Σχετικές αναλύσεις: Η στιγμή της απόφασης που μπορεί να κρίνει το Αιγαίο από το κόκπιτ ενός F-16, F-35 Ελλάδα: Η σύμβαση, οι παραδόσεις, η Ανδραβίδα και τα όπλα, Πώς προετοιμάζεται η Πολεμική Αεροπορία για τα F-35, Eurofighter για την Τουρκία: Άρχισε η συναρμολόγηση του πρώτου μαχητικού, F-16 Block 70/72: Σε τι διαφέρει από το ελληνικό F-16V Viper, Τα νέα M-346 της Πολεμικής Αεροπορίας στην Καλαμάτα

Ανάλυση Ερμηνεύει τις ειδήσεις και τι μπορεί να σημαίνουν, με βάση τα στοιχεία και την εξειδίκευση του συντάκτη.

Διαφήμιση

EUROFIGHTER F-35 KAAN Αιγαίο Γκιουλέν Ελληνοτουρκικά Πολεμική Αεροπορία Πραξικόπημα Τουρκία Τουρκική αεροπορία