Η Κομισιόν, στην πιο πρόσφατη έκθεσή της για την Τουρκία, βρίσκει «λόγο ανησυχίας» στο ότι η «Γαλάζια Πατρίδα» (Mavi Vatan) εντάσσεται στα τουρκικά σχολικά βιβλία. Το δόγμα αυτό, που διατύπωσαν Τούρκοι αξιωματικοί του πολεμικού ναυτικού από το 2006, βρίσκεται πίσω από το παράνομο τουρκολιβυκό μνημόνιο και τις διαφορές στο Αιγαίο. Διεκδικεί για την Τουρκία τεράστια ζώνη θαλάσσιας δικαιοδοσίας σε Μαύρη Θάλασσα, Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειο, σε βάρος των ζωνών που δικαιούνται η Ελλάδα και η Κυπριακή Δημοκρατία βάσει του Δικαίου της Θάλασσας.
Τι καταγράφει η έκθεση της Κομισιόν
Η έκθεση της 4ης Νοεμβρίου 2026 είναι η πιο πρόσφατη επίσημη αξιολόγηση της ΕΕ για την Τουρκία και το ζήτημα των σχολικών βιβλίων είναι μόνο ένα από τα σημεία της.
Η έκθεση σημειώνει ότι το ανοικτό ζήτημα της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ «συνέχισε να επιβαρύνει τις διμερείς σχέσεις», ότι η Τουρκία «συνέχισε να εκδίδει συστηματικά αναρμόδιες γενικές ναυτιλιακές προειδοποιήσεις» (NAVTEX) και να προβάλλει αξιώσεις αποστρατιωτικοποίησης για τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, «αμφισβητώντας έτσι σιωπηρά την ελληνική κυριαρχία, τα κυριαρχικά δικαιώματα και τη δικαιοδοσία». Καταγράφει επίσης περισσότερες υπερπτήσεις τουρκικών μαχητικών πάνω από ελληνικά νησιά, ανάμεσά τους και κατοικημένα, σημαντική αύξηση των παραβιάσεων του ελληνικού εναέριου χώρου και των χωρικών υδάτων και αύξηση της παράνομης, λαθραίας και άνευ ρυθμίσεως (ΠΛΑ) αλιείας από τουρκικά σκάφη. Το ψήφισμα της τουρκικής Εθνοσυνέλευσης του 1995, που θεωρεί casus belli κάθε ελληνική επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια, «εξακολουθεί να ισχύει». Η Κομισιόν υπενθυμίζει και ότι η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος της Σύμβασης του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS). Τα ευρήματα της έκθεσης τα έχουμε αναλύσει εδώ, ενώ η αντίδραση της Άγκυρας περιγράφεται σε χωριστό ρεπορτάζ.
Για την Κύπρο, η Κομισιόν αναφέρει ότι η Τουρκία «συνεχίζει να αρνείται να αναγνωρίσει την Κυπριακή Δημοκρατία» και υποστηρίζει επανειλημμένα λύση δύο κρατών, «κατά παράβαση των ψηφισμάτων του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ». Για τα Βαρώσια ζητά να ανακληθούν οι μονομερείς ενέργειες που έγιναν από τον Οκτώβριο του 2020 και μετά και να τηρηθούν τα ψηφίσματα 550, 789 και 1251.
Η Κομισιόν περιμένει από την Άγκυρα «σαφή δέσμευση» σε σχέσεις καλής γειτονίας, στις διεθνείς συμφωνίες και στην ειρηνική επίλυση των διαφορών, με προσφυγή, αν χρειαστεί, στο Διεθνές Δικαστήριο. Ζητά από την Άγκυρα να σεβαστεί την κυριαρχία όλων των κρατών μελών στα χωρικά τους ύδατα και τον εναέριο χώρο τους, καθώς και τα κυριαρχικά τους δικαιώματα, μεταξύ των οποίων το δικαίωμα έρευνας και εκμετάλλευσης των φυσικών πόρων «βάσει του δικαίου της ΕΕ και του διεθνούς δικαίου, ιδίως της UNCLOS». Στην ίδια έκθεση αναφέρεται ότι η Τουρκία ανακήρυξε με προεδρικό διάταγμα της 15ης Αυγούστου 2026 δύο θαλάσσια πάρκα στο βορειοανατολικό Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο, που εκτείνονται κυρίως πέρα από τα τουρκικά χωρικά ύδατα, στην ανοικτή θάλασσα.
Τι ορίζει το Δίκαιο της Θάλασσας
Η UNCLOS θέτει τους κανόνες στους οποίους προσκρούει το δόγμα. Κάθε κράτος μπορεί, βάσει του άρθρου 3, να ορίσει εύρος αιγιαλίτιδας ζώνης έως 12 ναυτικά μίλια, ενώ βάσει του άρθρου 57 η αποκλειστική οικονομική ζώνη (ΑΟΖ) μπορεί να εκτείνεται έως 200 ναυτικά μίλια από τις γραμμές βάσης.
Καθοριστικό για το Αιγαίο είναι το άρθρο 121. Η παράγραφος 2 ορίζει ότι η αιγιαλίτιδα ζώνη, η συνορεύουσα ζώνη, η ΑΟΖ και η υφαλοκρηπίδα ενός νησιού καθορίζονται με βάση τις διατάξεις της Σύμβασης που ισχύουν για κάθε άλλο χερσαίο έδαφος. Η παράγραφος 3 στερεί ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα μόνο από τους βράχους που δεν μπορούν να συντηρήσουν ανθρώπινη κατοίκηση ή δική τους οικονομική ζωή. Τα κατοικημένα ελληνικά νησιά δεν είναι τέτοιοι βράχοι, άρα, με βάση το κείμενο της Σύμβασης, δικαιούνται πλήρεις θαλάσσιες ζώνες.
Μεταξύ κρατών με αντικείμενες ακτές, το άρθρο 74 απαιτεί οριοθέτηση «με συμφωνία βάσει του διεθνούς δικαίου» και, αν δεν υπάρξει συμφωνία, προσφυγή στις διαδικασίες επίλυσης διαφορών του Μέρους XV. Οι μονομερείς χάρτες δεν προβλέπονται πουθενά σε αυτή τη διαδικασία.
Πώς γεννήθηκε το δόγμα
Ο Anthony Deriziotis του Πανεπιστημίου Αθηνών γράφει, σε κεφάλαιο του 2021 που εκδόθηκε από το Πανεπιστήμιο του Βελιγραδίου, ότι την ιδέα παρουσίασε το 2006 ο υποναύαρχος Τζεμ Γκιουρντενίζ και ότι αργότερα ο υποναύαρχος Τζιχάτ Γιαϊτζί την επεξεργάστηκε και τη μετέτρεψε σε κρατικό δόγμα. Ο ίδιος τη χαρακτηρίζει «εθνικιστική, αλυτρωτική προσέγγιση» της θαλάσσιας θέσης της Τουρκίας, με στόχο μεγαλύτερο έλεγχο στις τρεις θάλασσες που την περιβάλλουν.
Ο Deriziotis εντοπίζει την αφορμή σε έναν ακαδημαϊκό χάρτη του 2006 με τις θαλάσσιες ζώνες των κρατών μελών της ΕΕ, που επιβεβαίωνε τις διεκδικήσεις της Κύπρου και επικρίθηκε στην Τουρκία ως ευνοϊκός για Ελλάδα και Κύπρο. Ο Γκιουρντενίζ ζήτησε από την Τουρκία να υπερασπιστεί πολύ μεγαλύτερη ζώνη, στην οποία έδωσε το όνομα Γαλάζια Πατρίδα. Το 2009 ο Γιαϊτζί επέκτεινε την ιδέα σε κοινό θαλάσσιο σύνορο Τουρκίας και Λιβύης, και το 2011 συνέγραψε βιβλίο για το Δίκαιο της Θάλασσας για αξιωματικούς του ναυτικού.
Το δόγμα δεν είναι μόνο νομικό. Ο Deriziotis διακρίνει τρεις ιδέες μέσα του: επέκταση των θαλάσσιων ορίων, νέα θέση της Τουρκίας ως ναυτικής δύναμης και στροφή μακριά από τη Δύση. Τις δύο πρώτες τις συμμερίζεται και η τουρκική κυβέρνηση, σημειώνει. Η Τουρκία διεξήγαγε μάλιστα τη ναυτική άσκηση «Γαλάζια Πατρίδα 2019».
Το τουρκολιβυκό μνημόνιο
Το παράνομο τουρκολιβυκό μνημόνιο, που υπέγραψε η Άγκυρα το 2019 με την Κυβέρνηση Εθνικής Συμφωνίας της Τρίπολης, είναι η σαφέστερη πρακτική εφαρμογή του δόγματος και ακολουθεί την ιδέα του κοινού συνόρου που είχε διατυπώσει ο Γιαϊτζί το 2009. Η έκθεση της Κομισιόν γράφει ότι η Βουλή των Αντιπροσώπων, με έδρα τη Βεγγάζη, το επικύρωσε τον Οκτώβριο του 2026 και ότι το μνημόνιο «παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών και δεν συνάδει με το Δίκαιο της Θάλασσας». Θυμίζει και την κοινή δήλωση των προέδρων της Κομισιόν και του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου ότι η συμφωνία είναι «άκυρη και ανυπόστατη» και δεν παράγει έννομες συνέπειες για τρίτα κράτη, όπως αναφέρεται και στα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Ιουνίου 2025. Για το πώς συνδέεται το δόγμα με το καλώδιο Ελλάδας-Κύπρου δείτε και τη δήλωση του πρωθυπουργού εδώ.
Η θέση της Άγκυρας
Οι υποστηρικτές του δόγματος στην Τουρκία το παρουσιάζουν ως νόμιμη υπεράσπιση των θαλάσσιων συμφερόντων της χώρας. Ο Deriziotis εκτιμά ότι η αφήγηση χρησιμεύει και για να δικαιολογηθεί στο εσωτερικό η πολιτική της κυβέρνησης στην Ανατολική Μεσόγειο, πατώντας στην αίσθηση απειλής ότι η Τουρκία εγκλωβίζεται στην Ανατολία και στα χωρικά της ύδατα. Αυτές είναι οι θέσεις της Άγκυρας. Αφορούν όμως ζητήματα που ρυθμίζει μια σύμβαση στην οποία η Τουρκία δεν έχει προσχωρήσει, ενώ η ίδια μελέτη κρίνει την ανάλυση του δόγματος εσφαλμένη και χωρίς συνοχή.
Το πρωτότυπο άρθρο δημοσιεύθηκε στο Geopolitiki. Πηγές: έκθεση της Κομισιόν για την Τουρκία 2026 (SWD(2026) 696), κείμενο της UNCLOS στον ιστότοπο του ΟΗΕ, ακαδημαϊκό κεφάλαιο του Anthony Deriziotis (2021).
