Ίμβρος και Τένεδος: Τι υποσχέθηκε η Τουρκία στους Έλληνες με τη Συνθήκη της Λωζάνης και τι έκανε στην πράξη

Η Ίμβρος και η Τένεδος βρίσκονται στη βορειοανατολική γωνιά του Αιγαίου, κοντά στην είσοδο των Στενών των Δαρδανελίων. Η Ελλάδα τις απέκτησε στους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912 και τις έχασε το 1923, όταν η Συνθήκη της Λωζάνης τις άφησε στην Τουρκία, με έναν όρο: τους Έλληνες κατοίκους τους θα προστάτευε ειδικό καθεστώς αυτοδιοίκησης. Ο όρος αυτός δεν τηρήθηκε και ο ελληνικός πληθυσμός των δύο νησιών από περίπου 9.000 ανθρώπους το 1920 έπεσε σε λίγες εκατοντάδες το 1992, όπως προκύπτει από έκθεση της οργάνωσης Helsinki Watch.

Τι προέβλεπε η Λωζάνη

Το άρθρο 12 της Συνθήκης επιβεβαιώνει την ελληνική κυριαρχία στα νησιά της Ανατολικής Μεσογείου, αλλά εξαιρεί ρητά την Ίμβρο, την Τένεδο και τις Λαγούσες. Για αυτά το άρθρο 14 ορίζει ότι, παραμένοντας υπό τουρκική κυριαρχία, θα απολαμβάνουν ιδιαίτερη διοικητική οργάνωση, αποτελούμενη από ντόπια στοιχεία, με κάθε εγγύηση για τον ντόπιο μη μουσουλμανικό πληθυσμό ως προς την τοπική διοίκηση και την προστασία προσώπων και περιουσιών. Την τάξη θα τηρούσε αστυνομία από τους κατοίκους και η ανταλλαγή πληθυσμών δεν θα εφαρμοζόταν σε αυτούς.

Τα άρθρα 40 και 41 προσθέτουν δικαιώματα για όλες τις μη μουσουλμανικές μειονότητες της Τουρκίας: ίση μεταχείριση με τους άλλους Τούρκους πολίτες, δικαίωμα να διατηρούν σχολεία και ιδρύματα και να χρησιμοποιούν τη γλώσσα τους, και διδασκαλία στο δημοτικό στη μητρική γλώσσα των παιδιών, όπου ζει σημαντικό ποσοστό μη μουσουλμάνων. Το άρθρο 14 δεν εξαρτά τις εγγυήσεις του από τη μεταχείριση της μουσουλμανικής μειονότητας στην Ελλάδα.

Τι ακολούθησε μετά το 1923

Η Helsinki Watch κατέληξε το 1992 ότι οι διατάξεις του άρθρου 14 δεν εφαρμόστηκαν ποτέ. Η Άγκυρα ανέλαβε η ίδια τη διοίκηση των νησιών, συμπεριλαμβανομένων των δικαστηρίων, της αστυνομίας, των λιμενικών αρχών και των τελωνείων, και όριζε η ίδια τα μέλη του διοικητικού συμβουλίου. Κατάσχεσε τη γη όσων είχαν φύγει και δεν επέτρεψε στους ιδιοκτήτες να επιστρέψουν. Ήδη το 1926 ένας Βρετανός αξιωματικός συνδέσμου του Βρετανικού Ναυτικού, ο πλοίαρχος E. A. Nottingham Parker, έγραφε στην κυβέρνησή του ότι η τουρκική κυβέρνηση δεν είχε κάνει κανένα βήμα για να διοικήσει την Ίμβρο και την Τένεδο όπως όριζε η Συνθήκη.

• 1927: ο νόμος 1151 για την τοπική διοίκηση κατάργησε την αυτοδιοίκηση και απαγόρευσε τη διδασκαλία των ελληνικών στα σχολεία.
• 1964: ο νόμος 502 κατάργησε το σχολικό σύστημα των νησιών και απαγόρευσε ξανά τα ελληνικά και την κοινοτική ιδιοκτησία, εκτός από τα εκκλησιαστικά κτίρια.
• 1966: απαλλοτριώθηκαν 13.444 στρέμματα εύφορης γης στην Ίμβρο για την ανοιχτή αγροτική φυλακή.
• 1960 έως 1990: κατεστράφησαν, κατά την έκθεση, περίπου 200 εκκλησίες και παρεκκλήσια.

Η τουρκική κυβέρνηση έχει υποστηρίξει ότι η πολιτική της ήταν απάντηση σε ενέργειες κατά των Τούρκων στη Δυτική Θράκη και την Κύπρο. Πρόκειται για εξήγηση της Άγκυρας και όχι για νομική δικαιολογία, αφού το άρθρο 14 δεν περιέχει όρο αμοιβαιότητας.

Πόσοι Έλληνες έμειναν

Το 1920 η Ίμβρος κατοικούνταν σχεδόν αποκλειστικά από Έλληνες και η Τένεδος κατά περίπου 80%. Στις αρχές της δεκαετίας του 1970 οι Έλληνες ήταν 2.622 στην Ίμβρο και 1.400 στην Τένεδο. Το 1992 ήταν περίπου 480 και στα δύο νησιά κατά την Κωνσταντινουπολίτικη Εταιρεία Αθηνών, ή 330 στην Ίμβρο κατά την Πανιμβριακή Επιτροπή, σχεδόν όλοι ηλικιωμένοι. Στην Ίμβρο είχαν εγκατασταθεί Τούρκοι έποικοι και ζούσαν εκεί περίπου 7.200 Τούρκοι.

Οι αποφάσεις του Στρασβούργου

Το 2009 το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου εξέδωσε δύο αποφάσεις για προσφυγές του ιδρύματος της Ελληνορθόδοξης Εκκλησίας της Τενέδου. Στις 3 Μαρτίου 2009 έκρινε ομόφωνα ότι παραβιάστηκε το δικαίωμα σεβασμού της περιουσίας, επειδή τα τουρκικά δικαστήρια αρνήθηκαν να καταχωρίσουν τα ακίνητα στο όνομά του, και επιδίκασε 100.000 ευρώ για υλική ζημία και 5.000 ευρώ για έξοδα. Στις 6 Οκτωβρίου 2009 το Δικαστήριο διαπίστωσε νέα παραβίαση, ομόφωνα, για άλλα ακίνητα. Για το νεκροταφείο, ένα παρεκκλήσι και μια πρώην μονή έκρινε ότι η μόνη επαρκής αποκατάσταση είναι η επιστροφή και η καταχώριση στο όνομα του ιδρύματος. Για τα υπόλοιπα όρισε εναλλακτικά αποζημίωση 173.000 ευρώ, αν η Τουρκία δεν τα καταχωρίσει.

Επιστρέφει η ελληνική παρουσία;

Ελληνικό δημοτικό σχολείο άνοιξε ξανά στην Ίμβρο τον Σεπτέμβριο του 2013, σχεδόν μισό αιώνα μετά την απαγόρευση του 1964, με τέσσερις μαθητές. Ρεπορτάζ του AFP του Αυγούστου 2026 μεταφέρει ότι κάτοικος του νησιού υπολογίζει ότι γύρω στους 600 Έλληνες έχουν επιστρέψει από τότε, έναντι λιγότερων από 70 το 2005. Το νησί έχει πάνω από 11.000 κατοίκους και ο ίδιος ο κάτοικος προειδοποιεί ότι ο πολιτισμός της κοινότητας «σβήνει». Κάθε 15 Αυγούστου εκατοντάδες άνθρωποι επιστρέφουν για τη γιορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, με θεία λειτουργία που τελεί ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος, ο οποίος γεννήθηκε στο νησί.

Το ζήτημα συνδέεται με τις υπόλοιπες εκκρεμότητες του Ελληνισμού στην Τουρκία, όπως η Σχολή της Χάλκης, κλειστή από το 1971, ενώ η Αθήνα έχει στηρίξει στο παρελθόν τους Έλληνες της Ίμβρου, όπως φάνηκε και από τη δήλωση του Νίκου Δένδια ότι «πρέπει να στηρίξουμε τους Έλληνες της Ίμβρου». Για τη Λωζάνη συνολικά, δείτε και το ρεπορτάζ για την αποστρατιωτικοποίηση των νησιών του Αιγαίου.

Τα πρωτογενή κείμενα οδηγούν σε ένα απλό συμπέρασμα: η Λωζάνη έδωσε στα δύο νησιά προστατευόμενο καθεστώς, ένας ανεξάρτητος φορέας ανθρωπίνων δικαιωμάτων διαπίστωσε το 1992 ότι δεν εφαρμόστηκε, και το Στρασβούργο έχει κρίνει περισσότερες από μία φορές ότι τουρκικά δικαστήρια παραβίασαν το δικαίωμα ιδιοκτησίας του ιδρύματος της κοινότητας. Το αν η παρουσία που επέζησε θα ενισχυθεί εξαρτάται από το αν η Άγκυρα θα εφαρμόσει επιτέλους τη συνθήκη που υπέγραψε.

Το πρωτότυπο άρθρο δημοσιεύθηκε στο Geopolitiki. Πηγές: κείμενο της Συνθήκης της Λωζάνης, Helsinki Watch (1992), Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (δελτίο Τύπου της 6ης Οκτωβρίου 2009), AFP (21 Αυγούστου 2026).