Αποστρατιωτικοποίηση των νησιών του Αιγαίου: Τι λένε οι Συνθήκες της Λωζάννης και των Παρισίων και τι υποστηρίζουν Αθήνα και Άγκυρα

Στη διαφωνία για την αποστρατιωτικοποίηση των νησιών του Αιγαίου επικαλούνται τρεις ομάδες συνθηκών: το άρθρο 13 της Συνθήκης της Λωζάννης του 1923, η Σύμβαση των Στενών του 1923 όσον αφορά τη Λήμνο και τη Σαμοθράκη και το άρθρο 14 της Συνθήκης Ειρήνης με την Ιταλία του 1947. Η Τουρκία υποστηρίζει ότι η ελληνική κυριαρχία στα νησιά εξαρτάται από τη διατήρησή τους αποστρατιωτικοποιημένων. Η Ελλάδα, με επιστολή της προς τον ΟΗΕ, απορρίπτει τη σύνδεση και λέει ότι οι συνθήκες καθόρισαν οριστικά την κυριαρχία της και ότι τα θαλάσσια δικαιώματα των νησιών δεν έχουν σχέση με την αποστρατιωτικοποίηση.

Ποιο νησί καλύπτει ποια συνθήκη

• Λέσβος, Χίος, Σάμος, Ικαρία (Λωζάνη, 24 Ιουλίου 1923, άρθρο 13): απαγορεύονται ναυτική βάση και οχύρωση. Απαγορεύεται στα ελληνικά στρατιωτικά αεροσκάφη να πετούν πάνω από τα μικρασιατικά παράλια και η Τουρκία υποχρεούται να απαγορεύει τις πτήσεις των δικών της στρατιωτικών αεροσκαφών πάνω από τα νησιά. Οι ελληνικές δυνάμεις περιορίζονται στη συνήθη δύναμη κληρωτών που εκπαιδεύεται επιτόπου, σε χωροφυλακή και αστυνομία ανάλογες με της υπόλοιπης Ελλάδας. Η Τουρκία λέει ότι η Ελλάδα παραβιάζει τους περιορισμούς. Η Ελλάδα απαντά ότι το άρθρο 13 περιορίζει βάσεις και οχυρώσεις και δεν εξαρτά την κυριαρχία από τίποτα.
• Λήμνος, Σαμοθράκη (Σύμβαση των Στενών 1923): την επικαλούνται και οι δύο κυβερνήσεις ως πηγή παλαιότερου καθεστώτος αποστρατιωτικοποίησης. Η Ελλάδα λέει ότι η Σύμβαση του Μοντρέ του 1936 την κατήργησε. Η Τουρκία λέει ότι το Μοντρέ δεν έθεσε τέλος σε καμία υποχρέωση που δεσμεύει την Ελλάδα.
• Δωδεκάνησα, μεταξύ άλλων Ρόδος, Κως, Λέρος, Καστελλόριζο (Συνθήκη Ειρήνης με την Ιταλία, 10 Φεβρουαρίου 1947, άρθρο 14): η Ιταλία παραχωρεί τα νησιά στην Ελλάδα «με πλήρη κυριαρχία» και «τα νησιά αυτά είναι και παραμένουν αποστρατιωτικοποιημένα». Η Ελλάδα λέει ότι η Τουρκία, που δεν είναι μέρος της συνθήκης, δεν μπορεί να την επικαλείται. Η Τουρκία τη χαρακτηρίζει κατ’ εξοχήν συνθήκη αποστρατιωτικοποίησης.

Τι ορίζει η Λωζάνη για τα ανατολικά νησιά

Το άρθρο 12 της Συνθήκης της Λωζάννης, στο κείμενο του αρχείου του Πανεπιστημίου Brigham Young, επιβεβαιώνει την απόφαση της Διάσκεψης του Λονδίνου του 1914 για την ελληνική κυριαρχία στα νησιά της Ανατολικής Μεσογείου και κατονομάζει τη Λήμνο, τη Σαμοθράκη, τη Λέσβο (Μυτιλήνη), τη Χίο, τη Σάμο και την Ικαρία. Δεν περιέχει καμία ρήτρα αποστρατιωτικοποίησης. Το άρθρο 13 ακολουθεί με τους περιορισμούς και εισάγεται με τη φράση «με σκοπό τη διασφάλιση της διατήρησης της ειρήνης».

Δύο στοιχεία του άρθρου 13 συχνά μένουν εκτός των τουρκικών αναλύσεων. Ο περιορισμός αφορά ναυτικές βάσεις και οχυρώσεις και επιτρέπει ρητά την εκπαίδευση Ελλήνων κληρωτών στα νησιά. Η δεύτερη παράγραφος δεσμεύει επίσης την Τουρκία, αφού η Άγκυρα πρέπει να απαγορεύει στα στρατιωτικά της αεροσκάφη να πετούν πάνω από τα νησιά.

Τα Δωδεκάνησα και η συνθήκη του 1947

Το άρθρο 14 της Συνθήκης Ειρήνης με την Ιταλία, στο κείμενο της αμερικανικής σειράς συνθηκών, κατονομάζει τα νησιά που παραχωρήθηκαν στην Ελλάδα και ορίζει στη δεύτερη παράγραφο: «Τα νησιά αυτά είναι και παραμένουν αποστρατιωτικοποιημένα». Παράρτημα της συνθήκης ορίζει τον όρο: απαγορεύει στρατιωτικές εγκαταστάσεις και οχυρώσεις, τη στάθμευση στρατιωτικών μονάδων, τη στρατιωτική εκπαίδευση και την παραγωγή πολεμικού υλικού, χωρίς να απαγορεύει προσωπικό εσωτερικής ασφάλειας εξοπλισμένο με όπλα που μπορεί να μεταφέρει και να χειριστεί ένα άτομο.

Η θέση της Ελλάδας

Η Ελλάδα εξέθεσε τη θέση της με επιστολή της 25ης Μαΐου 2022 προς τον Γενικό Γραμματέα (A/76/846-S/2022/432). Απορρίπτει τα τουρκικά επιχειρήματα ως «νομικά, ιστορικά και πραγματικά αβάσιμα» και λέει ότι η τουρκική θέση ισοδυναμεί με αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας σε νησιά που η Λωζάννη και το Παρίσι αποδίδουν στην Ελλάδα. Τα βασικά της σημεία:

• Οι συνθήκες που καθορίζουν σύνορα ή κυριαρχία αποσκοπούν στη «σταθερότητα και οριστικότητα», όπως έκρινε το Διεθνές Δικαστήριο στην υπόθεση του ναού Πρεάχ Βιχέαρ. Το σύνορο αποκτά «δική του νομική ζωή» ανεξάρτητη από τη συνθήκη.
• Το δικαίωμα σε θαλάσσιες ζώνες απορρέει από την κυριαρχία, άρα τα νησιά έχουν χωρικά ύδατα, ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα βάσει του άρθρου 121(2) της Σύμβασης του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), ανεξάρτητα από την αποστρατιωτικοποίηση, όπως έχουμε εξηγήσει και στην ανάλυση για το Καστελλόριζο και την αποστρατιωτικοποίηση.
• Το Μοντρέ του 1936 κατήργησε τη Σύμβαση των Στενών του 1923 και μαζί της την αποστρατιωτικοποίηση της Λήμνου και της Σαμοθράκης. Η Ελλάδα επικαλείται τη δήλωση του Τούρκου υπουργού Εξωτερικών Τεφίκ Ρουστού Αράς στην Εθνοσυνέλευση στις 31 Ιουλίου 1936 ότι η Ελλάδα δεν είχε υποχρέωση να τις κρατήσει αποστρατιωτικοποιημένες.
• Η Τουρκία δεν μπορεί να επικαλεστεί τη συνθήκη του 1947, αφού δεν είναι μέρος της, και το άρθρο 89 της ίδιας συνθήκης ορίζει ότι δεν παρέχει δικαιώματα σε μη συμβαλλόμενα κράτη.

Η επιστολή προσθέτει το πλαίσιο ασφάλειας. Λέει ότι η Τουρκία έχει αυξήσει το οπλοστάσιό της «σε ανησυχητικές διαστάσεις», με μεγάλο μέρος του απέναντι από τα ελληνικά νησιά, και έχει απειλήσει «σοβαρά και επίσημα» να χρησιμοποιήσει ένοπλη βία κατά της Ελλάδας (casus belli), μεταξύ άλλων με απόφαση της τουρκικής Εθνοσυνέλευσης στις 8 Ιουνίου 1995. Απαριθμεί παρενοχλήσεις ελληνικών πολεμικών και ερευνητικών πλοίων και επανειλημμένες υπερπτήσεις τουρκικών μαχητικών πάνω από ελληνικό έδαφος, επισημαίνοντας ότι το ίδιο το άρθρο 13 της Λωζάννης απαγορεύει τις τουρκικές στρατιωτικές πτήσεις πάνω από τα νησιά. Η Ελλάδα καλεί την Τουρκία να σταματήσει να αμφισβητεί την κυριαρχία της και να δεσμευτεί ότι θα επιλύσει ειρηνικά και με βάση το διεθνές δίκαιο τη μοναδική πραγματική διαφορά, την οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ. Τη στάση της Αθήνας έχουμε καταγράψει και στις δηλώσεις της για τη νόμιμη άμυνα ως αναφαίρετο δικαίωμα.

Η θέση της Άγκυρας

Η Τουρκία έχει εκθέσει τη θέση της με επιστολή της 30ής Σεπτεμβρίου 2021 (A/76/379-S/2021/841). Υποστηρίζει ότι το άρθρο 12 της Λωζάννης συνδέει την ελληνική κυριαρχία με την αποστρατιωτικοποίηση, ότι το Μοντρέ δημιούργησε νέο καθεστώς μόνο για τα Στενά και δεν έθεσε τέλος σε καμία υποχρέωση που δεσμεύει την Ελλάδα, ότι η συνθήκη του 1947 δημιουργεί «αντικειμενικό καθεστώς» που η Τουρκία μπορεί να επικαλεστεί ως ενδιαφερόμενο κράτος και ότι η Ελλάδα έχει απωλέσει το δικαίωμα να επικαλείται το αντιτάξιμο των συνθηκών έναντι της Τουρκίας επειδή στρατιωτικοποίησε τα νησιά. Η Τουρκία στηρίζει τη σύνδεση στην αναφορά του άρθρου 12 στην απόφαση του Λονδίνου του 1914, ενώ το άρθρο 12, όπως δημοσιεύεται, δεν περιέχει ρήτρα αποστρατιωτικοποίησης και το επιχείρημα για το 1947 στηρίζεται σε συνθήκη της οποίας η Τουρκία δεν είναι μέρος.

Το πρωτότυπο άρθρο δημοσιεύθηκε στο Geopolitiki. Πηγές: Συνθήκη της Λωζάννης (24 Ιουλίου 1923), Συνθήκη Ειρήνης με την Ιταλία (10 Φεβρουαρίου 1947), έγγραφα του ΟΗΕ A/76/846-S/2022/432 και A/76/379-S/2021/841.