Χειμώνας του 2002. Η Καμπούλ βγαίνει από είκοσι τρία χρόνια πολέμου. Τα κυβερνητικά κτίρια είναι ερείπια, οι παρυφές της πόλης είναι γεμάτες νάρκες και οι Ταλιμπάν έχουν μόλις φύγει. Τον Φεβρουάριο φτάνει εκεί η πρώτη ομάδα της Ελληνικής Δύναμης Αφγανιστάν, της ΕΛΔΑΦ: 15 αξιωματικοί και 34 υπαξιωματικοί. Δεν ξέρουν ακόμη ότι η αποστολή που ξεκίνησε για τρεις μήνες θα κρατήσει δέκα χρόνια και θα περάσει από τα χέρια περισσότερων από τριών χιλιάδων Ελλήνων στρατιωτικών.
- Το προοίμιο: Από τη Βόννη στην Καμπούλ
- Η άφιξη: Λόχος Μηχανικού, δύο C-130 και μια βάση στο Καράτσι
- Camp Invicta: Το ελληνικό στρατόπεδο ανατολικά του αεροδρομίου
- Το 299 Κινητό Χειρουργικό Νοσοκομείο Εκστρατείας
- Νοέμβριος 2005: Η ενέδρα στα περίχωρα της Καμπούλ
- Οι Αφγανοί συνεργάτες
- Νοέμβριος 2009: Η απόφαση για το Χεράτ
- Το αεροδρόμιο της Καμπούλ υπό ελληνική διοίκηση
- Έλληνες εκπαιδευτές στον νέο αφγανικό στρατό
- Τα έργα και οι αριθμοί
- Νοέμβριος 2012: Η αποχώρηση
- Η κληρονομιά: Τι έμεινε από τα δέκα χρόνια
- Συχνές ερωτήσεις
- Πηγές
Αυτή είναι η ιστορία των Ελλήνων στρατιωτικών στο Αφγανιστάν. Μια αποστολή χωρίς μάχες πρώτης γραμμής, αλλά με νάρκες, ενέδρες, χειρουργεία εκστρατείας, σχολεία που ξαναστήθηκαν από τα θεμέλια και μια πολιτική απόφαση που τη σημάδεψε.
Το προοίμιο: Από τη Βόννη στην Καμπούλ
Μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους ανέτρεψαν το καθεστώς των Ταλιμπάν μέσα σε λίγες εβδομάδες. Τον Δεκέμβριο του 2001 η Συμφωνία της Βόννης όρισε μια μεταβατική αφγανική κυβέρνηση. Με εντολή του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ γεννήθηκε μια διεθνής δύναμη για την ασφάλεια της πρωτεύουσας: η Διεθνής Δύναμη Συνδρομής στην Ασφάλεια, η ISAF. Στην αρχή η εντολή της κάλυπτε μόνο την Καμπούλ, σύμφωνα με το ΝΑΤΟ.
Η Αθήνα αποφάσισε γρήγορα. Στις 15 Ιανουαρίου 2002 το ΚΥΣΕΑ, με την απόφαση 3/2002, ενέκρινε την αποστολή ελληνικής δύναμης στην Καμπούλ. Μαζί ήρθε και ένας όρος που θα έπαιζε ρόλο οκτώ χρόνια αργότερα: η δύναμη δεν θα αναπτυσσόταν εκτός της περιοχής της Καμπούλ. Ήταν ο λεγόμενος εθνικός περιορισμός (national caveat).
Η αρχική απόφαση έδινε στην αποστολή διάρκεια τριών μηνών, ως τις 30 Απριλίου 2002. Από εκεί και πέρα, το Συμβούλιο Άμυνας την παρέτεινε ξανά και ξανά, σύμφωνα με τον απολογισμό του ΓΕΕΘΑ.
Η άφιξη: Λόχος Μηχανικού, δύο C-130 και μια βάση στο Καράτσι
Η πρώτη ελληνική δύναμη δεν ήταν δύναμη κρούσης. Ο πυρήνας της ήταν ο Ελληνικός Λόχος Μηχανικού Ειρηνευτικών Αποστολών (ΕΛΜΧΕΑ), μαζί με τμήματα υποστήριξης και ασφαλείας. Η ανάπτυξη ξεκίνησε επίσημα στις 19 Φεβρουαρίου 2002. Στο Καράτσι του Πακιστάν στήθηκε τμήμα εθνικής υποστήριξης, και από εκεί πετούσαν δύο C-130 της Πολεμικής Αεροπορίας. Σύμφωνα με το ΓΕΕΘΑ, η συνολική ελληνική συμβολή στην πρώτη φάση έφτασε τους 175 άνδρες.
Τα C-130 έγιναν η γραμμή ζωής της αποστολής. Μετέφεραν προσωπικό και υλικό από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα ως την Καμπούλ, σε ένα αεροδρόμιο που μόλις είχε αρχίσει να λειτουργεί ξανά. Για την Πολεμική Αεροπορία ήταν μια από τις πιο μακρινές και απαιτητικές αποστολές αερομεταφοράς της.
Το Associated Press κατέγραψε την άφιξη των πρώτων Ελλήνων ειρηνευτών:
Οι πρώτοι μήνες ήταν δουλειά μηχανικού στην πιο ωμή της μορφή. Δρόμοι και γέφυρες που έπρεπε να διαπλατυνθούν, σχολεία και κυβερνητικά κτίρια που έπρεπε να ξαναστηθούν. Η ΕΛΔΑΦ μοίραζε ανθρωπιστική βοήθεια και άνοιγε δρόμους μέσα σε μια πόλη που δεν είχε δει συντήρηση εδώ και δεκαετίες. Η αναφορά του ΓΕΕΘΑ για τη συμβολή του Μηχανικού καλύπτει τη δουλειά των Ελλήνων μηχανικών στην Καμπούλ από τον Φεβρουάριο του 2002 ως τον Μάρτιο του 2011.
Camp Invicta: Το ελληνικό στρατόπεδο ανατολικά του αεροδρομίου
Η ελληνική δύναμη εγκαταστάθηκε στο Camp Invicta, λίγα χιλιόμετρα ανατολικά του αεροδρομίου της Καμπούλ, σε ένα πολυεθνικό στρατόπεδο υπό ιταλική διοίκηση. Εκεί θα ζούσαν, θα δούλευαν και θα κοιμόντουσαν οι Έλληνες για μια δεκαετία.
Με τα χρόνια η ΕΛΔΑΦ μετονομάστηκε σε Τάγμα Ειδικής Σύνθεσης Αφγανιστάν, το ΤΕΣΑΦ. Οι αποστολές διαδέχονταν η μία την άλλη ανά τρεις έως έξι μήνες. Τα στελέχη ήταν επαγγελματίες, αξιωματικοί και υπαξιωματικοί, όχι κληρωτοί.
Η ελληνική δύναμη δεν πήρε μέρος σε επιθετικές επιχειρήσεις. Η δουλειά της ήταν να χτίζει και να υποστηρίζει: εργοτάξια, ιατρεία, εκπαίδευση. Η καθημερινότητα όμως είχε όλα τα στοιχεία ενός θεάτρου επιχειρήσεων: θωρακισμένες μετακινήσεις, σημεία ελέγχου, διαρκής επιφυλακή για βόμβες στην άκρη του δρόμου.
Στις 26 Ιουλίου 2004 μάλιστα Έλληνες στρατιωτικοί συμμετείχαν σε εξαιρετικά σημαντική επιχείρηση απεγκλωβισμού Αφγανών πολιτών μετά την κατάρρευση νοσοκομείου στην Καμπούλ.
Το 299 Κινητό Χειρουργικό Νοσοκομείο Εκστρατείας
Στις 26 Ιουλίου 2005 αναπτύχθηκε στην Καμπούλ το 299 Κινητό Χειρουργικό Νοσοκομείο Εκστρατείας (299 ΚΙΧΝΕ). Εξυπηρετούσε το προσωπικό του ΤΕΣΑΦ, στρατιώτες άλλων χωρών της ISAF, αλλά και Αφγανούς πολίτες.
Για μια χώρα με κατεστραμμένο σύστημα υγείας, ένα στρατιωτικό χειρουργείο με Έλληνες γιατρούς ήταν κάτι παραπάνω από ιατρική μονάδα. Ήταν το πιο ορατό πρόσωπο της ελληνικής παρουσίας.
Το χειρουργείο λειτούργησε στην Καμπούλ ως τις 2 Απριλίου 2007, σύμφωνα με το ΓΕΕΘΑ.
Νοέμβριος 2005: Η ενέδρα στα περίχωρα της Καμπούλ
Η Καμπούλ δεν ήταν ποτέ ασφαλής. Τον Νοέμβριο του 2005 μια φάλαγγα επτά ελληνικών οχημάτων επέστρεφε από αποστολή σε αφγανικό σχολείο. Στα περίχωρα της πόλης δέχτηκε επίθεση. Δύο Έλληνες στρατιωτικοί τραυματίστηκαν σύμφωνα με το ΓΕΕΘΑ (Η ISAF βέβαια να πούμε ότι αναφέρει ότι τραυματίστηκαν τρείς έλληνες στρατιωτικοί).
Δεν ήταν το μόνο περιστατικό. Ελληνικά τμήματα δέχτηκαν κατά καιρούς επιθέσεις με αυτοσχέδιους εκρηκτικούς μηχανισμούς ή πυρά. Για μια δύναμη που δεν πολεμούσε, η απειλή ήταν πάντα εκεί: στο δρόμο, στα σημεία ελέγχου, στις μετακινήσεις προς τα εργοτάξια.
Το 2006 η ελληνική παρουσία πήρε και διοικητικό βάρος. Από τον Φεβρουάριο ως τον Αύγουστο του 2006 το αρχηγείο της Πολυεθνικής Ταξιαρχίας Νοτιοανατολικής Ευρώπης (SEEBRIG) ανέλαβε τη διοίκηση της Πολυεθνικής Ταξιαρχίας της Καμπούλ, με 28 Έλληνες στο επιτελείο της, σύμφωνα με το ΓΕΕΘΑ.
Οι Αφγανοί συνεργάτες
Κάθε ξένη δύναμη στο Αφγανιστάν στηριζόταν σε ντόπιους διερμηνείς. Η ΕΛΔΑΦ και το ΤΕΣΑΦ δεν ήταν εξαίρεση. Αφγανοί που μιλούσαν αγγλικά ήταν η φωνή των Ελλήνων στα χωριά, στα σχολεία, στις συναντήσεις με τους τοπικούς άρχοντες.
Όταν οι Ταλιμπάν επέστρεψαν στην εξουσία το 2021, η τύχη αυτών των ανθρώπων έγινε θέμα και στη Βουλή, με ερωτήσεις για το πόσοι από όσους δούλεψαν με την ελληνική δύναμη είχαν μείνει πίσω.
Νοέμβριος 2009: Η απόφαση για το Χεράτ
Ως το 2006 η ISAF είχε απλωθεί σταδιακά σε ολόκληρο το Αφγανιστάν: βορράς το 2004, δύση και νότος το 2006, ανατολή τον Οκτώβριο του 2006, σύμφωνα με το ΝΑΤΟ. Η συμμαχία ζητούσε πια από τα μέλη της δυνάμεις εκτός Καμπούλ.
Η Αθήνα είχε εξετάσει τη μεταφορά του ΤΕΣΑΦ στα δυτικά, στο Χεράτ και τη Φαράχ, περιοχές πολύ πιο επικίνδυνες από την πρωτεύουσα. Στις 13 Νοεμβρίου 2009 το ΚΥΣΕΑ αποφάσισε να μη μετακινηθεί η ελληνική δύναμη και να διατηρηθεί ο εθνικός περιορισμός. Η κυβέρνηση επικαλέστηκε τα επίπεδα κινδύνου και τις ανάγκες ασφάλειας του προσωπικού.
Η απόφαση είχε κόστος. Η νέα δομή της ISAF στρεφόταν σε μάχιμες και εκπαιδευτικές μονάδες στις επαρχίες, και ένα τάγμα μηχανικού δεμένο στην Καμπούλ χωρούσε όλο και λιγότερο στα συμμαχικά σχέδια. Η ελληνική παρουσία άρχισε να μετατοπίζεται από το έργο μηχανικού σε ρόλους εκπαίδευσης και υποστήριξης.
Το αεροδρόμιο της Καμπούλ υπό ελληνική διοίκηση
Την ίδια περίοδο η Ελλάδα ανέλαβε έναν ρόλο που δεν είναι ευρέως γνωστός. Το 2010 τμήμα της Πολεμικής Αεροπορίας ανέλαβε τη διοίκηση του διεθνούς αεροδρομίου της Καμπούλ (KAIA), με δεκάδες αξιωματικούς και υπαξιωματικούς σε εξάμηνη αποστολή. Αποστολή που είχε εκτελέσει με απόλυτη επιτυχία και από το Δεκέμβριο του 2005 έως τον Μάρτιο του 2006.
Το αεροδρόμιο ήταν η πύλη ολόκληρης της αποστολής. Από εκεί περνούσαν οι εναλλαγές των δυνάμεων, τα εφόδια, οι τραυματίες. Το ΤΕΣΑΦ είχε ήδη χτίσει εκεί κτίρια τεχνικών υπηρεσιών. Το 2010 το έλεγχε μια ελληνική ομάδα.
Έλληνες εκπαιδευτές στον νέο αφγανικό στρατό
Από το 2009 το ΝΑΤΟ έστησε την Αποστολή Εκπαίδευσης στο Αφγανιστάν (NTM-A), με στόχο να δημιουργήσει αφγανικό στρατό και αστυνομία που θα αναλάμβαναν την ασφάλεια της χώρας. Έλληνες αξιωματικοί πήγαν και εκεί.
Τον Φεβρουάριο του 2011 Έλληνες σύμβουλοι δίδασκαν στο Κέντρο Στρατιωτικής Εκπαίδευσης της Καμπούλ (KMTC). Συμμετείχαν στο Πρόγραμμα Ένταξης Μουτζαχεντίν, ένα πρόγραμμα 26 εβδομάδων που επανέφερε πρώην μαχητές στις αφγανικές δυνάμεις ασφαλείας, όπως καταγράφει η ίδια η NTM-A στη φωτογραφία.
Τα έργα και οι αριθμοί
| Στοιχείο | Τιμή |
|---|---|
| Απόφαση ΚΥΣΕΑ | 3/2002, 15 Ιανουαρίου 2002 |
| Έναρξη ανάπτυξης | 19 Φεβρουαρίου 2002 |
| Πρώτη ομάδα | 15 αξιωματικοί, 34 υπαξιωματικοί |
| Αρχική δύναμη | 175 άνδρες (μαζί με Καράτσι και C-130) |
| Αποστολές | 33, διάρκειας 3–6 μηνών η καθεμία |
| Σύνολο στελεχών | 3.295 αξιωματικοί και υπαξιωματικοί (2002–2012) |
| 299 ΚΙΧΝΕ | 26/7/2005 έως 2/4/2007 |
| SEEBRIG στην Καμπούλ | Φεβρουάριος–Αύγουστος 2006, 28 Έλληνες |
| Απόφαση για Χεράτ | ΚΥΣΕΑ, 13 Νοεμβρίου 2009: παραμονή στην Καμπούλ |
| Αποχώρηση κύριας δύναμης | Νοέμβριος 2012 |
Ο απολογισμός του ΓΕΕΘΑ μιλά για κατασκευή, ανακατασκευή και βελτίωση υποδομών στην πόλη της Καμπούλ και στο αεροδρόμιο, εκπαίδευση Αφγανών στρατιωτών και διανομή ανθρωπιστικής βοήθειας.
Νοέμβριος 2012: Η αποχώρηση
Στα τέλη Νοεμβρίου 2012 ο τελευταίος διοικητής του ΤΕΣΑΦ επέστρεψε στην Ελλάδα και η αποχώρηση ολοκληρώθηκε. Η κυβέρνηση την αποφάσισε για λόγους οικονομίας, σε μια χρονιά που η χώρα βρισκόταν στην καρδιά της κρίσης. Όλο το υλικό και τα οχήματα γύρισαν με τρεις ειδικές πτήσεις.
Στην Καμπούλ έμειναν επτά αξιωματικοί της Πολεμικής Αεροπορίας για την εκπαίδευση Αφγανών στελεχών, και δύο αξιωματικοί στο διεθνές επιτελείο της ISAF. Οι πίνακες του ΝΑΤΟ καταγράφουν τότε την Ελλάδα με 3 έως 10 στρατιωτικούς, όπως ο πίνακας του Δεκεμβρίου 2012.
Όταν η ISAF ολοκληρώθηκε στα τέλη του 2014, η σημαία της κατέβηκε στην Καμπούλ και επέστρεψε στις Βρυξέλλες:
Τη θέση της ISAF πήρε η μη μάχιμη αποστολή Resolute Support, από την 1η Ιανουαρίου 2015. Η Ελλάδα έμεινε με μικρή ομάδα στο αεροδρόμιο της Καμπούλ, σύμφωνα με το ΓΕΕΘΑ.
Οι τελευταίοι Έλληνες αξιωματικοί έφυγαν το καλοκαίρι του 2021, μαζί με τις αμερικανικές και νατοϊκές δυνάμεις. Λίγες εβδομάδες αργότερα οι Ταλιμπάν έμπαιναν στην Καμπούλ και το αεροδρόμιο που κάποτε διοικούσε η Πολεμική Αεροπορία γέμιζε με χιλιάδες ανθρώπους που προσπαθούσαν να φύγουν.
Η κληρονομιά: Τι έμεινε από τα δέκα χρόνια
Η ελληνική αποστολή στο Αφγανιστάν δεν έγραψε ιστορία μαχών. Έγραψε ιστορία παρουσίας. Ήταν από τις μακροβιότερες ελληνικές αποστολές εκτός Ευρώπης μετά την Κορέα: μια ελληνική μονάδα που έζησε δέκα χρόνια σε ενεργό θέατρο επιχειρήσεων, μέσα σε πολυεθνική δομή του ΝΑΤΟ.
Τρία μαθήματα ξεχωρίζουν. Πρώτο, η αξία του Μηχανικού και της ιατρικής υποστήριξης ως διπλωματικού εργαλείου: ένα χειρουργείο και ένα σχολείο κέρδισαν περισσότερη καλή διάθεση από οποιαδήποτε περιπολία. Δεύτερο, το κόστος των εθνικών περιορισμών: η απόφαση για το Χεράτ προστάτεψε τους Έλληνες στρατιωτικούς, αλλά περιόρισε τη θέση του ΤΕΣΑΦ στα συμμαχικά σχέδια. Τρίτο, η εμπειρία σε μακρινή αερομεταφορική υποστήριξη με C-130, που αξιοποιήθηκε ξανά στις σημερινές ελληνικές αποστολές εξωτερικού, όπως η ΕΛΔΥΣΑ με τα Patriot στη Σαουδική Αραβία.
Το Αφγανιστάν που άφησαν οι Έλληνες ξανάπεσε στα χέρια των Ταλιμπάν, οι οποίοι το 2024 παρέλασαν στο Μπαγκράμ με δυτικά οχήματα και Black Hawk. Ο πόλεμος που ξεκίνησε για να εξαλείψει την Αλ Κάιντα ολοκληρώθηκε χωρίς νίκη, αν και ο Μπιν Λάντεν σκοτώθηκε το 2011 στο Πακιστάν και ο διάδοχός του το 2022 στην ίδια την Καμπούλ. Για τους 3.295 Έλληνες που πέρασαν από την πολύπαθη Καμπούλ, όμως, η αποστολή έκλεισε όπως η χώρα μας ήθελε: χτίζοντας, όχι πολεμώντας.
Συχνές ερωτήσεις
Η απόφαση πάρθηκε από το ΚΥΣΕΑ στις 15 Ιανουαρίου 2002. Η ανάπτυξη της ΕΛΔΑΦ στην Καμπούλ ξεκίνησε στις 19 Φεβρουαρίου 2002, στο πλαίσιο της ISAF. Η κύρια δύναμη έμεινε ως τον Νοέμβριο του 2012.
Όχι σε επιθετικές επιχειρήσεις. Η ελληνική δύναμη είχε ρόλο μηχανικού, ιατρικής υποστήριξης, ανθρωπιστικής βοήθειας και εκπαίδευσης, με εθνικό περιορισμό να μην αναπτυχθεί εκτός Καμπούλ. Δέχτηκε όμως επιθέσεις, όπως την ενέδρα του Νοεμβρίου 2005.
Το Τάγμα Ειδικής Σύνθεσης Αφγανιστάν, η μετονομασία της αρχικής Ελληνικής Δύναμης Αφγανιστάν (ΕΛΔΑΦ). Είχε έδρα το Camp Invicta, ανατολικά του αεροδρομίου της Καμπούλ.
Από το 2002 ως το 2012 υπηρέτησαν 3.295 αξιωματικοί και υπαξιωματικοί σε 33 διαδοχικές αποστολές.
Η κυβέρνηση αποφάσισε την αποχώρηση το 2012 για λόγους οικονομίας, εν μέσω της οικονομικής κρίσης. Μικρή ομάδα αξιωματικών έμεινε στην αποστολή Resolute Support ως το 2021.
