«Σήμερα μπορούμε να μιλάμε όχι μόνο για πληγή αλλά και για ελπίδα.» Με αυτά τα λόγια ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος περιέγραψε στις 28 Οκτωβρίου, από το Ποντιφικό Ανατολικό Ινστιτούτο της Ρώμης, τις πρόσφατες επαφές του Πατριαρχείου με το τουρκικό υπουργείο Εθνικής Παιδείας και το Συμβούλιο Ανώτατης Εκπαίδευσης. Τις χαρακτήρισε ενθαρρυντικές. Η Θεολογική Σχολή της Χάλκης, πάντως, παραμένει κλειστή από το 1971 και η άδεια επαναλειτουργίας δεν έχει εκδοθεί.
Η ιστορία της σχολής
Η σχολή βρίσκεται στο νησί Χάλκη των Πριγκηπονησίων, περίπου μία ώρα με το πλοίο από την ακτή της Κωνσταντινούπολης, στην κορυφή του λόφου της Ελπίδας. Αναπτύχθηκε γύρω από τη μονή της Αγίας Τριάδας, που ιδρύθηκε στη βυζαντινή περίοδο, και η λειτουργία της σχολής ξανάρχισε με ειδική τελετή την 1η Οκτωβρίου 1844, όπως περιγράφει το ίδιο το Πατριαρχείο.
Ένας σεισμός στις 28 Ιουνίου 1894 κατέστρεψε όλα τα κτίρια εκτός από την εκκλησία. Το σημερινό συγκρότημα, με σχήμα του ελληνικού γράμματος Π, σχεδίασε ο αρχιτέκτονας Περικλής Φωτιάδης με χρήματα του ευεργέτη Παύλου Σκυλίτση Στεφάνοβικ και εγκαινιάστηκε στις 6 Οκτωβρίου 1896. Το Πατριαρχείο τη θεωρεί ίδρυμα του Οικουμενικού Θρόνου, που λειτουργεί υπό τον Πατριάρχη και την Αγία και Ιερά Σύνοδο.
Το κλείσιμο του 1971
Η εξήγηση του Πατριαρχείου είναι σύντομη: η σχολή έκλεισε βάσει τουρκικού νόμου που απαγόρευε τη λειτουργία ιδιωτικών ιδρυμάτων ανώτατης εκπαίδευσης. Έτσι έπαψε η εκπαίδευση Ορθόδοξων κληρικών στο ίδρυμα που υπηρετούσε το Πατριαρχείο επί περισσότερο από έναν αιώνα. Το AFP την περιγράφει ως την κύρια θεολογική σχολή της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας μέχρι το κλείσιμό της.
Το 2011 ο Αμερικανός βουλευτής Γκας Μπιλιράκης είχε πει ότι η σχολή ήταν «το κορυφαίο κέντρο εκπαίδευσης κληρικών της Ανατολικής Ορθοδοξίας για σχεδόν 150 χρόνια» και ότι οι τουρκικές αρχές το έκλεισαν με τη βία. Ζήτησε να ανοίξει ξανά «χωρίς προϋποθέσεις». Το ίδιο αίτημα διατύπωσαν και οι ΗΠΑ το 2019, όταν ζητούσαν την επαναλειτουργία της Χάλκης.
Η αμερικανική αναφορά για τη θρησκευτική ελευθερία
Η έκθεση του Στέιτ Ντιπάρτμεντ για τη θρησκευτική ελευθερία το 2023 καταγράφει ότι η σχολή «παρέμεινε κλειστή». Το Ελληνορθόδοξο και το Αρμενικό Ορθόδοξο Πατριαρχείο, προσθέτει, δεν μπορούν να παρέχουν επίσημη θεολογική εκπαίδευση στη χώρα, ενώ η κυβέρνηση συνεχίζει να εκπαιδεύει σουνίτες κληρικούς. Η Τουρκία δεν αναγνωρίζει το Οικουμενικό Πατριαρχείο ως νομικό πρόσωπο, με αποτέλεσμα αυτό να μην μπορεί να αγοράζει ή να κατέχει περιουσία ούτε να διεκδικεί δικαιώματα στα δικαστήρια. Αμερικανοί διπλωμάτες έθεσαν το ζήτημα της κλειστής σχολής σε εκπροσώπους των μειονοτήτων και στις τουρκικές αρχές.
Πού βρίσκεται αυτή τη στιγμή η επαναλειτουργία
Τον Μάιο του 2026 ο Βαρθολομαίος είπε σε δωρητές στην Αθήνα ότι η ανακαίνιση θα ολοκληρωθεί τους επόμενους μήνες και ότι τα εγκαίνια θα γίνουν τον Σεπτέμβριο. Ο εκπρόσωπος του Πατριαρχείου Νίκος Παπαχρήστου διευκρίνισε αργότερα στο AFP ότι δεν υπάρχει σχέδιο επαναλειτουργίας της σχολής, μόνο εγκαινίων του ανακαινισμένου κτιρίου, και ότι ο Πατριάρχης ελπίζει πως η άδεια θα φτάσει ταυτόχρονα.
Τον Ιούνιο το Bloomberg έγραψε ότι η Άγκυρα εξετάζει να ανοίξει τη Χάλκη ως πανεπιστημιακό ίδρυμα υπό το υπουργείο Παιδείας, με εισαγωγή σπουδαστών μέσω των εθνικών εξετάσεων εισαγωγής και με θεολογική σχολή, ενώ μίλησε για σχέδιο συμφωνίας μετά τη συνάντηση Ερντογάν και Βαρθολομαίου, με βάση περίληψη του Turkish Minute. Ο Πατριάρχης είχε πει στη Hürriyet ότι ο Ερντογάν ανέθεσε το 2024 στον υπουργό Παιδείας Γιουσούφ Τεκίν να εξετάσει το ενδεχόμενο. Πρόκειται για δημοσιεύματα για ένα σχέδιο και όχι για αποφάσεις που έχουν δημοσιοποιηθεί.
Γιατί μετράει πέρα από ένα σχολείο
Η Χάλκη δοκιμάζει τον τρόπο με τον οποίο η Τουρκία φέρεται στη μειονότητα των Ρωμιών, το καθεστώς της οποίας η ίδια η Άγκυρα συνδέει με τη Συνθήκη της Λωζάννης του 1923. Αφού η σχολή είναι κλειστή, το Πατριαρχείο δεν μπορεί να εκπαιδεύσει τους μελλοντικούς κληρικούς του στην Τουρκία. Τα μειονοτικά ζητήματα τίθενται και από την άλλη πλευρά, όπως έγινε με το δημοσίευμα της Daily Sabah για τα μειονοτικά σχολεία της Θράκης, ενώ η άδεια για τη Χάλκη εξαρτάται από τις αποφάσεις της Άγκυρας.
Το πρωτότυπο άρθρο δημοσιεύθηκε στο Geopolitiki.
