Η λέξη Νέμεσις δεν σήμαινε για τους αρχαίους Έλληνες εκδίκηση, ούτε τον «προαιώνιο εχθρό» που έχει καθιερώσει η αγγλική γλώσσα με το nemesis. Σήμαινε κάτι πιο αυστηρό και πιο χρήσιμο για όποιον ασχολείται με την ασφάλεια ενός κράτους: την αποκατάσταση του μέτρου όταν κάποιος το ξεπεράσει. Η Νέμεσις είναι η απάντηση στην ύβρη, η στιγμή που η αλαζονεία του ισχυρού πληρώνει το τίμημά της, και γι’ αυτό η ίδια λέξη επανέρχεται σήμερα στον λόγο της ελληνικής αποτροπής, από τις ομιλίες Αρχηγών ΓΕΕΘΑ μέχρι τις ονομασίες ασκήσεων στην Κύπρο. Το NEMESIS HD φέρει αυτό το όνομα, και αξίζει να εξηγήσουμε τι ακριβώς πίστευαν οι πρόγονοί μας γι’ αυτό, με βάση τα ίδια τα αρχαία κείμενα και το ιερό της θεάς στον Ραμνούντα της Αττικής.
Τι σημαίνει η λέξη Νέμεσις: από το «νέμω» στη δίκαιη αγανάκτηση
Η Νέμεσις προέρχεται από το ρήμα νέμω, που σημαίνει μοιράζω, απονέμω σε καθέναν αυτό που του αναλογεί. Στη ρίζα της λέξης βρίσκεται λοιπόν η ιδέα του δίκαιου μεριδίου: ο κόσμος έχει μια τάξη, ο καθένας έχει μια θέση, και όποιος αρπάζει περισσότερα από όσα του αναλογούν προκαλεί μια αντίδραση που επαναφέρει την ισορροπία. Στον Όμηρο η λέξη δεν είναι ακόμη θεά αλλά συναίσθημα, η δίκαιη αγανάκτηση που νιώθει κανείς μπροστά στο ανάρμοστο. Όταν στη ΙΓ΄ ραψωδία της Ιλιάδας οι Αχαιοί υποχωρούν και ο Έκτορας πολεμά δίπλα στα πλοία, ο Ποσειδών τούς ζητά να βάλει ο καθένας στην ψυχή του «αἰδῶ καὶ νέμεσιν» (Ιλιάδα 13.121-122), δηλαδή ντροπή για τον εαυτό του και αγανάκτηση για την κατάσταση, τα δύο συναισθήματα που κρατούν έναν στρατό στη θέση του.
Στον Ησίοδο η Νέμεσις γίνεται πρόσωπο. Στη Θεογονία είναι κόρη της Νύχτας, «πῆμα θνητοῖσι βροτοῖσι» (στίχοι 223-224), συμφορά για τους θνητούς, όχι επειδή είναι κακή αλλά επειδή τους βρίσκει όταν ξεπερνούν τα όρια. Στα Έργα και Ημέραι ο ποιητής περιγράφει τι θα συμβεί όταν οι άνθρωποι διαφθαρούν εντελώς: η Αιδώς και η Νέμεσις, τυλιγμένες σε λευκά πέπλα, θα αφήσουν τη γη και θα ανέβουν στον Όλυμπο, και τότε «κακοῦ δ’ οὐκ ἔσσεται ἀλκή» (στίχοι 197-200), δεν θα υπάρχει πια άμυνα απέναντι στο κακό. Η εικόνα είναι σημαντική για να καταλάβουμε την αρχαία σκέψη: η Νέμεσις δεν είναι απειλή για την κοινωνία, είναι προϋπόθεση για να υπάρχει κοινωνία, και η απουσία της σημαίνει ότι ο ισχυρός μπορεί να κάνει ό,τι θέλει χωρίς κόστος.
Ύβρις και Νέμεσις: πώς ο Ηρόδοτος και ο Αισχύλος εξήγησαν την ήττα των Περσών
Η Νέμεσις αποκτά πλήρες νόημα μόνο δίπλα στην ύβρη, την αλαζονεία εκείνου που νομίζει ότι η δύναμή του τον βάζει πάνω από τους ανθρώπους και τους θεούς. Ο Ηρόδοτος χτίζει πάνω σε αυτό το ζεύγος ολόκληρη την αφήγηση των Ιστοριών του. Ο Κροίσος της Λυδίας, αφού διώχνει τον Σόλωνα που τον προειδοποίησε να μη θεωρεί κανέναν ευτυχισμένο πριν δει το τέλος του, πλήττεται αμέσως: «ἔλαβε ἐκ θεοῦ νέμεσις μεγάλη Κροῖσον», γράφει ο ιστορικός (Α΄ 34), επειδή πίστεψε ότι ήταν ο πιο ευτυχισμένος από όλους τους ανθρώπους. Ακολουθεί ο θάνατος του γιου του και, λίγο αργότερα, η κατάρρευση του βασιλείου του μπροστά στους Πέρσες.
Η πιο στρατιωτική διατύπωση της ιδέας βρίσκεται στο Ζ΄ βιβλίο, όταν ο Ξέρξης συγκεντρώνει τους Πέρσες ευγενείς για να αποφασίσει την εκστρατεία κατά της Ελλάδας. Ο θείος του, ο Αρτάβανος, είναι ο μόνος που τολμά να του αντιμιλήσει, και του λέει κάτι που κάθε επιτελής θα έπρεπε να θυμάται: ο θεός ρίχνει τους κεραυνούς του στα ψηλότερα ζώα, στα μεγαλύτερα σπίτια και στα ψηλότερα δέντρα, «φιλέει γὰρ ὁ θεὸς τὰ ὑπερέχοντα πάντα κολούειν», και με τον ίδιο τρόπο «στρατὸς πολλὸς ὑπὸ ὀλίγου διαφθείρεται» (Ζ΄ 10ε), ένας μεγάλος στρατός καταστρέφεται από έναν μικρό, όταν ο θεός, φθονώντας τον, του στείλει πανικό ή βροντή. Η προειδοποίηση αγνοήθηκε, και μετά τη Σαλαμίνα ο Θεμιστοκλής έδωσε την ίδια εξήγηση στους Αθηναίους: δεν νικήσαμε εμείς, είπε, αλλά οι θεοί και οι ήρωες, που δεν ανέχτηκαν να βασιλεύσει ένας άνθρωπος ασεβής και αλαζόνας σε Ασία και Ευρώπη, ένας άνθρωπος που μαστίγωσε ακόμη και τη θάλασσα (Η΄ 109).
Ο Αισχύλος, που πολέμησε ο ίδιος στον Μαραθώνα, έβαλε την ίδια ιδέα στο στόμα του νεκρού Δαρείου στους Πέρσες, την αρχαιότερη σωζόμενη τραγωδία. Το φάντασμα του βασιλιά εξηγεί στους Πέρσες γιατί χάθηκε ο στρατός του γιου του με μία από τις πιο γνωστές φράσεις της ελληνικής γραμματείας:
ὕβρις γὰρ ἐξανθοῦσ’ ἐκάρπωσεν στάχυν ἄτης, ὅθεν πάγκλαυτον ἐξαμᾷ θέρος.
Αισχύλος, Πέρσαι 821-822
Η ύβρις ανθίζει, δένει τον καρπό της άτης (της τύφλωσης που οδηγεί στην καταστροφή) και θερίζει μια σοδειά γεμάτη θρήνο. Η αλυσίδα ύβρις, άτη, νέμεσις είναι ο τρόπος με τον οποίο οι Έλληνες του 5ου αιώνα κατάλαβαν τη νίκη τους απέναντι σε μια αυτοκρατορία πολλαπλάσια σε πληθυσμό και πόρους. Δεν είναι μοιρολατρία: ο Ηρόδοτος δεν λέει ότι οι Αθηναίοι κάθισαν να περιμένουν τους θεούς, αλλά ότι πολέμησαν, και ότι ο αντίπαλος είχε ήδη υπονομεύσει τον εαυτό του με την υπεροψία του. Με σύγχρονους όρους, είναι μια παρατήρηση για το πώς η υπερεκτίμηση της ισχύος γεννά στρατηγικά λάθη, και η αποτροπή είναι ο μηχανισμός που κάνει αυτά τα λάθη ακριβά.
Ο Ραμνούς: το ιερό της Νεμέσεως και το φρούριο του Ευβοϊκού
Η Νέμεσις λατρευόταν σε πολλά μέρη, αλλά το σημαντικότερο ιερό της στον ελλαδικό χώρο βρισκόταν στον Ραμνούντα, στο βορειοανατολικό άκρο της Αττικής, πάνω από τον Ευβοϊκό κόλπο και λίγα χιλιόμετρα από τον Μαραθώνα. Ο Παυσανίας, που το επισκέφθηκε τον 2ο αιώνα μ.Χ., τη χαρακτηρίζει τη θεά «ἣ θεῶν μάλιστα ἀνθρώποις ὑβρισταῖς ἐστιν ἀπαραίτητος», εκείνη που από όλους τους θεούς είναι η πιο αδυσώπητη απέναντι στους υβριστές, και διηγείται την ιστορία που έκανε το ιερό διάσημο. Οι Πέρσες που αποβιβάστηκαν στον Μαραθώνα το 490 π.Χ. ήταν τόσο βέβαιοι ότι τίποτα δεν θα τους εμπόδιζε να καταλάβουν την Αθήνα, ώστε κουβαλούσαν μαζί τους έναν όγκο παριανού μαρμάρου για να στήσουν τρόπαιο της νίκης. Η νίκη δεν ήρθε ποτέ, και από εκείνο το μάρμαρο, σύμφωνα με τον Παυσανία (Α΄ 33, 2-3), λαξεύτηκε το άγαλμα της Νεμέσεως.
Ο Παυσανίας αποδίδει το άγαλμα στον Φειδία, όμως ο Πλίνιος και η σύγχρονη έρευνα το θεωρούν έργο του μαθητή του, του Αγοράκριτου από την Πάρο, και έτσι το παρουσιάζει και το Υπουργείο Πολιτισμού. Η θεά κρατούσε στο ένα χέρι κλαδί μηλιάς και στο άλλο φιάλη, ενώ στο κεφάλι της φορούσε στεφάνι με ελάφια και μικρές Νίκες. Στο ανάγλυφο βάθρο, που έχει αποκατασταθεί από πλήθος θραυσμάτων και χρονολογείται περίπου στο 420 π.Χ., απεικονιζόταν η Λήδα να οδηγεί την Ελένη στη Νέμεση, γιατί κατά μία εκδοχή του μύθου η Νέμεσις ήταν η πραγματική μητέρα της ωραίας Ελένης: ο Δίας την ακολούθησε μεταμορφωμένος σε κύκνο, εκείνη πήρε τη μορφή χήνας, και το αυγό που γέννησε το ανέθρεψε η Λήδα. Η επιλογή δεν είναι τυχαία, αφού η Ελένη ήταν η αφορμή του Τρωικού Πολέμου, της πρώτης μεγάλης τιμωρίας μιας ύβρεως στη μνήμη των Ελλήνων. Ο κλασικός ναός, δωρικός περίπτερος με έξι κίονες στις στενές και δώδεκα στις μακρές πλευρές και διαστάσεις 21,40 x 10,05 μέτρα, χτίστηκε μετά τα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ., δίπλα στον παλαιότερο ναό που είχαν καταστρέψει οι Πέρσες το 480 π.Χ.
Δίπλα στον μεγάλο ναό σώζεται ο μικρότερος ναός, διαστάσεων 10 x 6 μέτρων, όπου βρέθηκε το άγαλμα της Θέμιδος, της θεάς της δίκαιης τάξης, που σήμερα εκτίθεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Το ζεύγος λέει πολλά: η Θέμις ορίζει τι είναι σωστό, η Νέμεσις φροντίζει να πληρώσει όποιος το παραβιάζει. Αυτό όμως που κάνει τον Ραμνούντα μοναδικό για ένα αμυντικό μέσο ενημέρωσης είναι τι βρίσκεται λίγο πιο κάτω, πάνω από τη θάλασσα. Εκεί σώζεται φρούριο με εξωτερικό περίβολο 800 μέτρων, ορθογώνιους πύργους και στρατιωτικές εγκαταστάσεις στην κορυφή του λόφου, ενώ δύο μικρά λιμάνια, σύμφωνα με το Υπουργείο Πολιτισμού, εξυπηρετούσαν τα πλοία που έλεγχαν το πέρασμα του Ευβοϊκού και προστάτευαν τα φορτία σιτηρών προς την Αθήνα. Το 322 π.Χ. ο Μακεδόνας ναύαρχος Κλείτος αποβίβασε εκεί στρατό και ο Φωκίων τον έδιωξε, και το 296 π.Χ. το φρούριο το κατέλαβε ο Δημήτριος ο Πολιορκητής. Στο ίδιο ύψωμα, δηλαδή, οι Αθηναίοι είχαν τοποθετήσει τη θεά που τιμωρεί την ύβρη και τη φρουρά που προστάτευε μια ζωτική θαλάσσια οδό, μια σύμπτωση που δύσκολα θα έβρισκε κανείς πιο εύγλωττη για τη σχέση ανάμεσα στο ηθικό δίκαιο και τη στρατιωτική ισχύ.
Η Νέμεσις στη σύγχρονη ελληνική αποτροπή
Η λέξη δεν έμεινε στα μουσεία. Τον Ιανουάριο του 2023 ο τότε Αρχηγός ΓΕΕΘΑ, Στρατηγός Κωνσταντίνος Φλώρος, προειδοποίησε ότι τα ελληνικά όπλα, που είναι όπλα ειρήνης και αποτροπής, θα μετατραπούν σε «όπλα Νέμεσις και Τίσις» για όσους τολμήσουν να διαπράξουν «το μοιραίο λάθος της ύβρεως», χρησιμοποιώντας σχεδόν αυτούσιο το λεξιλόγιο του Ηροδότου. Δύο χρόνια νωρίτερα, τον Αύγουστο του 2020, εν μέσω της κρίσης του Oruç Reis, ο τότε υπουργός Εξωτερικών Νίκος Δένδιας δήλωνε στη Βουλή ότι η εθνική ομοψυχία θα φέρει «τη Νέμεση απέναντι στην τουρκική ύβρη». Και η Εθνική Φρουρά της Κύπρου έδωσε το όνομα «Νέμεσις 2021» σε άσκηση που, όπως είχε δηλώσει ο τότε Κύπριος υπουργός Άμυνας, αφορούσε επικίνδυνες καταστάσεις από το τουρκικό ενεργειακό πρόγραμμα, προκαλώντας την ενόχληση της Άγκυρας.
Η επανεμφάνιση της λέξης δεν είναι ρητορικό στολίδι. Η αρχαία Νέμεσις περιγράφει με ακρίβεια τη λογική της αποτροπής: δεν πρόκειται για επιθετική απειλή ούτε για εκδίκηση, αλλά για την πειστική βεβαιότητα ότι η υπέρβαση του μέτρου θα έχει κόστος μεγαλύτερο από το όφελος. Η παρατήρηση του Αρτάβανου ότι ένας μεγάλος στρατός μπορεί να χαθεί από έναν μικρό είναι, εκτιμούμε, το παλαιότερο επιχείρημα υπέρ της ποιότητας απέναντι στην ποσότητα, το ίδιο που διατρέχει σήμερα κάθε συζήτηση για την ισορροπία ισχύος στο Αιγαίο. Μια χώρα μικρότερη από τον αντίπαλό της δεν αποτρέπει με τον αριθμό, αλλά με την τεχνολογία, την εκπαίδευση, τη γνώση του πεδίου και την ικανότητα να κάνει ορατό το τίμημα της ύβρεως.
Αυτό είναι και το περιεχόμενο που επιλέξαμε να δώσουμε στο όνομα NEMESIS HD. Από το 2014, όταν ξεκίνησε ως ανεξάρτητη πρωτοβουλία, η δουλειά του site είναι να φωτίζει τα δεδομένα της ισχύος, με τεκμηρίωση από πρωτογενείς πηγές, ώστε ο αναγνώστης να ξέρει τι διαθέτει η χώρα, τι της λείπει και τι ετοιμάζει ο αντίπαλος. Στην ίδια λογική κινείται και η σειρά ερευνών μας με τίτλο «ΝΕΜΕΣΙΣ», που χαρτογραφεί με δορυφορική φωτοερμηνεία τουρκικές στρατιωτικές υποδομές. Η Νέμεσις των αρχαίων δεν ήταν τυφλή οργή αλλά απόδοση του δικαίου, και αυτό ακριβώς ζητούμε από την ενημέρωση για την άμυνα: να μετρά σωστά, να μην υπερβάλλει και να θυμίζει ότι η αλαζονεία πάντα πληρώνεται.
Συχνές ερωτήσεις για τη Νέμεση
Προέρχεται από το ρήμα «νέμω» (μοιράζω, απονέμω) και σημαίνει την απόδοση του δικαίου μεριδίου, δηλαδή τη δίκαιη τιμωρία όποιου ξεπερνά το μέτρο. Στον Όμηρο σημαίνει τη δίκαιη αγανάκτηση και από τον Ησίοδο και μετά προσωποποιείται ως θεά που τιμωρεί την ύβρη.
Όχι. Η εκδίκηση είναι προσωπική ανταπόδοση, ενώ η Νέμεσις είναι η αποκατάσταση της τάξης όταν κάποιος, από αλαζονεία, ξεπερνά τα όρια. Η σημερινή αγγλική σημασία του nemesis ως «αρχεχθρός» είναι μεταγενέστερη.
Κατά τη Θεογονία του Ησιόδου (στίχοι 223-224) ήταν κόρη της Νύχτας. Ο Παυσανίας αναφέρει και την παράδοση που την ήθελε κόρη του Ωκεανού, ενώ μια εκδοχή του μύθου την παρουσιάζει ως μητέρα της ωραίας Ελένης από τον Δία.
Στον Ραμνούντα, στο βορειοανατολικό άκρο της Αττικής, πάνω από τον Ευβοϊκό κόλπο, κοντά στον Μαραθώνα. Ήταν το σημαντικότερο ιερό της θεάς στον ελλαδικό χώρο και ο αρχαιολογικός χώρος είναι επισκέψιμος.
Το Υπουργείο Πολιτισμού και η σύγχρονη έρευνα το αποδίδουν στον Αγοράκριτο, μαθητή του Φειδία, ενώ ο Παυσανίας το αποδίδει στον ίδιο τον Φειδία. Σύμφωνα με τον Παυσανία, φτιάχτηκε από το παριανό μάρμαρο που είχαν φέρει οι Πέρσες στον Μαραθώνα για να στήσουν τρόπαιο.
Είναι η απάντησή της. Για τους αρχαίους Έλληνες η ύβρις, η αλαζονεία του ισχυρού, οδηγεί στην άτη, την τύφλωση, και αυτή στη Νέμεση, την πτώση. Ο Ηρόδοτος και ο Αισχύλος εξήγησαν έτσι την ήττα του Ξέρξη το 480-479 π.Χ.
