Στις 20 Νοεμβρίου 1922 (7 Νοεμβρίου με το παλαιό ημερολόγιο, που ίσχυε ακόμη στην Ελλάδα) άνοιξε στη Λωζάνη της Ελβετίας η διάσκεψη ειρήνης για την Εγγύς Ανατολή. Η εναρκτήρια συνεδρίαση, υπό την προεδρία του Προέδρου της Ελβετικής Συνομοσπονδίας Ρόμπερτ Χάαμπ, ήταν δημόσια και «καθαρά τελετουργική», όπως τηλεγράφησε την επομένη στην Ουάσιγκτον η αμερικανική αποστολή που την παρακολουθούσε, σύμφωνα με τα αρχεία του Στέιτ Ντιπάρτμεντ. Δύο μήνες μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, την Ελλάδα εκπροσωπούσε ο Ελευθέριος Βενιζέλος. Πίσω του, στη δυτική όχθη του Έβρου, ξαναστηνόταν ένας στρατός. Μέσα σε λίγους μήνες εκείνος ο στρατός θα γινόταν ένα από τα ισχυρότερα ελληνικά χαρτιά στη Λωζάνη.
Η Ελλάδα μετά τη Μουδανιά
Η ανακωχή των Μουδανιών, τον Οκτώβριο του 1922, υποχρέωσε την Ελλάδα να εκκενώσει την Ανατολική Θράκη, που της είχε δοθεί με τη Συνθήκη των Σεβρών το 1920, και να αποσυρθεί πίσω από τον Έβρο. Η Λωζάνη επιλέχθηκε από τη Βρετανία, τη Γαλλία και την Ιταλία ως ουδέτερος τόπος. Ο Βρετανός υπουργός Εξωτερικών λόρδος Κέρζον συναντήθηκε στις 18 Νοεμβρίου στο Παρίσι με τον Γάλλο πρωθυπουργό Ρεϊμόν Πουανκαρέ και στη συνέχεια με τον Μπενίτο Μουσολίνι για να συμφωνήσουν τη θεματολογία. Την Τουρκία εκπροσωπούσαν ο Ισμέτ πασάς (μετέπειτα Ινονού), ο Ριζά Νουρ και ο αρχιραβίνος Χαΐμ Ναούμ. Οι Ηνωμένες Πολιτείες συμμετείχαν μόνο ως παρατηρητές, με δικαίωμα λόγου αλλά χωρίς ψήφο και χωρίς υπογραφή.

Η πρώτη ουσιαστική συνεδρίαση έγινε στις 21 Νοεμβρίου. Ο Κέρζον ανέλαβε την προεδρία και η διάσκεψη χωρίστηκε σε τρεις επιτροπές. Η πρώτη και σημαντικότερη, για τα εδαφικά και στρατιωτικά ζητήματα, ήταν υπό την προεδρία του ίδιου. Στις 23 Νοεμβρίου, σε μακρά ομιλία του στην επιτροπή, ο Ισμέτ ζήτησε να παραχωρηθεί στην Τουρκία το Κάραγατς, το προάστιο της Αδριανούπολης στη δυτική όχθη του Έβρου που είχε κρατήσει η Ελλάδα. Από τις πρώτες ημέρες, σε εμπιστευτική συνάντηση με τους Αμερικανούς, Τούρκοι αξιωματούχοι δήλωσαν ότι στην Τουρκία «οι Έλληνες και οι Αρμένιοι δεν ήταν επιθυμητοί» και ότι δεν θα παραχωρούσε έδαφος για την εγκατάσταση μειονοτήτων, όπως κατέγραψαν οι Αμερικανοί αντιπρόσωποι σε τηλεγράφημα της 22ας Νοεμβρίου.
Η Στρατιά του Έβρου
Ενώ η διπλωματία κινούνταν στη Λωζάνη, στη Δυτική Θράκη συγκροτούνταν η Στρατιά του Έβρου. Σχηματίστηκε από τις δυνάμεις που είχαν απομείνει μετά την ήττα και την εκκένωση της Στρατιάς της Μικράς Ασίας, μαζί με τμήματα που ήδη βρίσκονταν στη Θράκη. Η ανασυγκρότηση ξεκίνησε τον Οκτώβριο του 1922 υπό τον αντιστράτηγο Κωνσταντίνο Νίδερ και τον Δεκέμβριο συνεχίστηκε υπό τον αντιστράτηγο Θεόδωρο Πάγκαλο. Οι μονάδες προέρχονταν από σχηματισμούς που είχαν εκκενωθεί από τη Μικρά Ασία, από τμήματα που αποσύρθηκαν από την Ανατολική Θράκη και από νέες επιστρατευμένες δυνάμεις. Το έργο ήταν δύσκολο, με ελλείψεις σε υλικό και εφόδια και με τον στρατό ακόμη τραυματισμένο από την ήττα. Ο Πάγκαλος επέβαλε πολύ σκληρή πειθαρχία, που έφτανε ως τις συνοπτικές εκτελέσεις λιποτακτών.
Τον Απρίλιο του 1923 η στρατιά είχε περίπου 100.000 άνδρες σε δέκα μάχιμες μεραρχίες, οργανωμένες στο Β΄, Γ΄ και Δ΄ Σώμα Στρατού. Καταρτίστηκαν σχέδια για διάβαση του Έβρου και προέλαση στην Ανατολική Θράκη. Ο στρατηγός Αλέξανδρος Μαζαράκης-Αινιάν, που επιθεώρησε τη στρατιά για λογαριασμό του Βενιζέλου, την έκρινε ικανή να φτάσει ως τις οχυρές γραμμές της Τσατάλτζας, έξω από την Κωνσταντινούπολη. Παρέμενε όμως αδύναμη σε βαρύ πυροβολικό μετά τις απώλειες της Μικράς Ασίας, και μια επίθεση εξαρτιόταν από παράγοντες έξω από τον έλεγχό της: από το αν το Πολεμικό Ναυτικό θα εμπόδιζε τουρκικές ενισχύσεις να περάσουν τα Στενά, από τη στάση των Συμμάχων που κατείχαν την Κωνσταντινούπολη και από τον κίνδυνο βουλγαρικής επίθεσης.

Το χαρτί των αποζημιώσεων
Η διάσκεψη διακόπηκε στις αρχές Φεβρουαρίου 1923 και ξανάνοιξε στις 23 Απριλίου. Το πιο επικίνδυνο ζήτημα ανάμεσα σε Ελλάδα και Τουρκία ήταν η τουρκική απαίτηση να πληρώσει η Ελλάδα πολεμικές αποζημιώσεις για τις καταστροφές στη Μικρά Ασία, κάτι που η Αθήνα δήλωνε ότι δεν μπορούσε να κάνει. Η απαίτηση αυτή παραλίγο να οδηγήσει σε νέο πόλεμο. Ο Βενιζέλος προτιμούσε να χρησιμοποιήσει τη δύναμη της Στρατιάς του Έβρου για να ενισχύσει τη διαπραγματευτική του θέση, όχι για νέα εκστρατεία, και η ελληνική αντιπροσωπεία απείλησε να αποχωρήσει αν η Τουρκία δεν δεχόταν το Κάραγατς στη θέση των αποζημιώσεων.
Το πόσο μετρούσε η στρατιά στη Λωζάνη φαίνεται από την άλλη πλευρά του τραπεζιού. Ο Ριζά Νουρ, μέλος της τουρκικής αντιπροσωπείας, έγραψε αργότερα ότι όταν έφτασαν πληροφορίες πως ο Πάγκαλος σκόπευε να περάσει τον Έβρο, «τρόμαξε φοβερά». Υπολόγιζε ότι η Τουρκία είχε στην Ανατολική Θράκη μόνο περίπου 10.000 άνδρες, χωρίς πυροβολικό, ενώ ο Ισμέτ τον προειδοποίησε ότι το ελληνικό ναυτικό μπορούσε να τους κόψει την υποχώρηση. Κατά τη δική του αφήγηση, ο Ισμέτ του είπε ότι αν η Τουρκία δεν εγκατέλειπε την απαίτηση για αποζημιώσεις, ο Πάγκαλος θα επιτιθόταν και θα έπαιρνε και την Κωνσταντινούπολη. Ετήσια έκθεση του βρετανικού Φόρεϊν Όφις για το 1923 περιέγραφε τις ελληνικές δυνάμεις στη Δυτική Θράκη ως έναν υπολογίσιμο στρατό, πολύ ισχυρότερο από τις τουρκικές δυνάμεις απέναντι, και σημείωνε ότι ο φόβος μιας ελληνικής προέλασης είχε λειτουργήσει ανασχετικά στις κινήσεις της τουρκικής ηγεσίας.
Η ελληνική αντιπροσωπεία απείλησε να αποχωρήσει από τη διάσκεψη, και στις 24 Μαΐου ο Βρετανός αντιπρόσωπος σερ Οράτιο Ράμπολντ συνέστησε στον Βενιζέλο να αποφύγει κάθε περιπετειώδη πολιτική. Στην Άγκυρα ο Μουστάφα Κεμάλ παρενέβη και η κυβέρνησή του επέτρεψε στον Ισμέτ να δεχθεί το Κάραγατς στη θέση των αποζημιώσεων, εφόσον τα υπόλοιπα ζητήματα ρυθμίζονταν ευνοϊκά. Στις 26 Μαΐου 1923 βρέθηκε ο συμβιβασμός. Η Ελλάδα αναγνώρισε την ευθύνη της για τις καταστροφές του πολέμου αλλά απαλλάχθηκε από την καταβολή χρηματικών αποζημιώσεων, ενώ η Τουρκία πήρε το τρίγωνο του Κάραγατς, γνωστό και ως Παλαιά Ορεστιάδα. Η κυβέρνηση δεν διέταξε ποτέ επίθεση. Ο κίνδυνος ενός ευρύτερου πολέμου, με τις συμμαχικές δυνάμεις στα Στενά και τη Βουλγαρία στα νώτα, ήταν μεγαλύτερος από όσο μπορούσε να αντέξει η Ελλάδα.
Τι υπογράφηκε
Στο μεταξύ, στις 30 Ιανουαρίου 1923, Ελλάδα και Τουρκία είχαν υπογράψει στη Λωζάνη τη Σύμβαση για την ανταλλαγή των πληθυσμών. Η ίδια η Συνθήκη της Λωζάνης υπογράφηκε στις 24 Ιουλίου 1923. Χάραξε τα σύνορα Ελλάδας, Βουλγαρίας και Τουρκίας και έδωσε στην Ίμβρο και την Τένεδο ειδικό διοικητικό καθεστώς, που η Τουρκία ανακάλεσε το 1926. Η Σύμβαση της 30ής Ιανουαρίου είχε ήδη εξαιρέσει από την ανταλλαγή τους Έλληνες ορθοδόξους της Κωνσταντινούπολης, της Ίμβρου και της Τενέδου και τους μουσουλμάνους της Δυτικής Θράκης. Τι υποσχέθηκε η Άγκυρα για τα δύο νησιά και τι έκανε στην πράξη το έχουμε εξετάσει σε ξεχωριστό άρθρο.
Η Λωζάνη επικύρωσε την ήττα της Μικρασιατικής Εκστρατείας, όμως λίγους μήνες μετά την κατάρρευση του μετώπου, ένας ανασυγκροτημένος στρατός στον Έβρο βάρυνε στη διαπραγμάτευση για τις αποζημιώσεις χωρίς να διαβεί ποτέ τον ποταμό.
Συχνές ερωτήσεις
Η εναρκτήρια, τελετουργική συνεδρίαση έγινε στις 20 Νοεμβρίου 1922 (7 Νοεμβρίου με το παλαιό ημερολόγιο). Η πρώτη ουσιαστική συνεδρίαση έγινε στις 21 Νοεμβρίου, υπό την προεδρία του λόρδου Κέρζον.
Ήταν η στρατιά που ανασυγκροτήθηκε στη Δυτική Θράκη μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, από τον Δεκέμβριο του 1922 υπό τον αντιστράτηγο Θεόδωρο Πάγκαλο. Τον Απρίλιο του 1923 είχε περίπου 100.000 άνδρες σε δέκα μάχιμες μεραρχίες.
Με τον συμβιβασμό της 26ης Μαΐου 1923 η Ελλάδα αναγνώρισε την ευθύνη της για τις καταστροφές του πολέμου αλλά απαλλάχθηκε από τις χρηματικές αποζημιώσεις, παραχωρώντας στην Τουρκία το τρίγωνο του Κάραγατς. Σύμφωνα με τον Ριζά Νουρ, ο φόβος μιας επίθεσης της Στρατιάς του Έβρου έπεισε τον ίδιο και τον Ισμέτ να στηρίξουν την εγκατάλειψη της απαίτησης. Τη λύση ενέκρινε τελικά και η Άγκυρα.
Στις 24 Ιουλίου 1923. Η Σύμβαση για την ανταλλαγή των πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας είχε υπογραφεί νωρίτερα, στις 30 Ιανουαρίου 1923.





