Η στιγμή της απόφασης που μπορεί να κρίνει το Αιγαίο από το κόκπιτ ενός F-16

Γράφει αναγνώστης του NEMESISHD – Ένας φίλος μού είχε πει κάποτε σε μια συζήτηση για τα γεωπολιτικά ότι το πιο εύκολο πράγμα στον κόσμο είναι να καταρρίπτεις αεροπλάνα… από την καρέκλα σου. Βάζεις το SIM, διαλέγεις ένα F-16, φορτώνεις AMRAAM, δύο 9αριδες, γεμίζεις καύσιμο και ξεκινάς να μοιράζεις καταρρίψεις. Αν κάτι πάει στραβά, δεν χάθηκε και ο κόσμος. Πατάς επανεκκίνηση και ξαναδοκιμάζεις. Αν μάλιστα έχεις απέναντί σου έναν αντίπαλο που πετάει σαν να έχει πάρει το δίπλωμα από σχολή οδηγών, μπορεί να τελειώσεις την αποστολή και να πιστέψεις ότι είσαι έτοιμος για την επόμενη Red Flag. Το πρόβλημα είναι ότι στην πραγματική ζωή τα πράγματα είναι κάπως διαφορετικά. Και επειδή έχω περάσει αρκετές ώρες εκτός της καρέκλας αυτής, θα προσπαθήσω να εξηγήσω με απλά λόγια τι σημαίνει πραγματική αερομαχία, τι μπορεί να σου προσφέρει ένας εξομοιωτής και γιατί, όταν μιλάμε για το Αιγαίο, το σημαντικότερο εξάρτημα ενός F-16 εξακολουθεί να βρίσκεται ανάμεσα στο κάθισμα και το χειριστήριο.

Ας υποθέσουμε ότι βρίσκεσαι μέσα σε ένα F-16C και απογειώνεσαι για μια αποστολή αναχαίτισης. Δεν έχει ξεκινήσει πόλεμος, δεν έχουν πέσει πύραυλοι και δεν υπάρχει κανένας λόγος να θεωρείς ότι κάθε αεροσκάφος που θα συναντήσεις πρέπει να καταρριφθεί. Έχεις όμως μια αποστολή να εκτελέσεις, συγκεκριμένες οδηγίες, κανόνες εμπλοκής και μια εικόνα της κατάστασης που διαρκώς μεταβάλλεται. Στο έδαφος υπάρχουν άνθρωποι που παρακολουθούν τον εναέριο χώρο και σου μεταφέρουν πληροφορίες, ενώ εσύ πρέπει να πετάς το αεροσκάφος, να ελέγχεις τα συστήματά σου και να αξιολογείς όσα συμβαίνουν γύρω σου. Στα χαρτιά ακούγεται απλό. Στην πράξη, ακόμη και μια συνηθισμένη αναχαίτιση μπορεί να εξελιχθεί σε μια ιδιαίτερα απαιτητική αποστολή, επειδή δεν ξέρεις πάντοτε τι σκέφτεται ή τι πρόκειται να κάνει εκείνος που βρίσκεται απέναντί σου. Και ειδικά στο Αιγαίο, όπου η τουρκική αεροπορική δραστηριότητα έχει δημιουργήσει διαχρονικά αναρίθμητες επικίνδυνες καταστάσεις, δεν έχεις την πολυτέλεια να αντιμετωπίζεις τίποτα επιπόλαια. Ούτε, βέβαια, να θεωρείς ότι όποιος βρίσκεται μέσα σε ένα τουρκικό F-16 είναι αυτομάτως κάποιος φοβερός αεροπόρος επειδή έτσι τον παρουσίασε ένα διαφημιστικό βίντεο της Άγκυρας.

Το πρώτο πράγμα που πρέπει να καταλάβει κανείς είναι ότι η αερομαχία δεν αρχίζει όταν βλέπεις τον αντίπαλο με τα μάτια σου. Σε πολλές περιπτώσεις αρχίζει πολύ νωρίτερα, με τις πληροφορίες που λαμβάνεις, με την επεξεργασία της τακτικής εικόνας και με τις αποφάσεις που παίρνεις πριν υπάρξει οποιαδήποτε οπτική επαφή. Το ραντάρ διαθέτει διαφορετικές λειτουργίες αέρος-αέρος και επιτρέπει την ανίχνευση και παρακολούθηση στόχων. Οι ενδείξεις που βλέπεις στις οθόνες σου, όμως, δεν έχουν μαντικές ικανότητες. Δεν σου λένε τι σκέφτεται ο άλλος, αν έχει αντιληφθεί την παρουσία σου ή αν πρόκειται να εκτελέσει κάποιον επικίνδυνο χειρισμό. Ακόμη περισσότερο, ένα ίχνος στο ραντάρ δεν αποτελεί από μόνο του ταυτοποίηση εχθρικού αεροσκάφους. Χρειάζεσαι σωστή αναγνώριση, συσχέτιση πληροφοριών και αντίληψη του επιχειρησιακού περιβάλλοντος. Αυτό που ονομάζουμε επίγνωση της κατάστασης, είναι πολύ πιο σημαντικό από το να έχεις απλώς μια γεμάτη οθόνη με σύμβολα.

Εδώ αρχίζουν και οι παρεξηγήσεις για τους εξομοιωτές. Ένας καλός χρήστης του DCS, για παράδειγμα, μπορεί να γνωρίζει αρκετά πράγματα για τους τρόπους λειτουργίας του ραντάρ, τη διαχείριση του οπλισμού, τη συμπεριφορά ενός πυραύλου και τις βασικές αρχές της αερομαχίας πέραν της οπτικής εμβέλειας, της γνωστής BVR. Δεν είναι καθόλου άχρηστες αυτές οι γνώσεις και θα ήταν ανοησία να τις υποτιμήσουμε άλλωστε στον ελεύθερο χρόνο μας οι περισσότεροι με αυτό ασχολούμαστε/ασχολούμασταν όταν βρισκόμαστε μακριά από τους πραγματικούς ουρανούς και το ζόρικο “στικ” των F-16… Όμως άλλο πράγμα είναι να γνωρίζεις πώς λειτουργεί ένα σύστημα μέσα σε ένα ελεγχόμενο περιβάλλον και άλλο να το χρησιμοποιείς όταν τα δεδομένα δεν είναι πλήρη, οι επικοινωνίες τρέχουν, το καύσιμο μειώνεται και μια λανθασμένη απόφαση μπορεί να στοιχίσει τη ζωή σου. Στο SIM ξέρεις ότι συμμετέχεις σε μια αερομαχία. Στην πραγματικότητα μπορεί να ξεκινήσεις για μια συνηθισμένη αναχαίτιση και να βρεθείς μπροστά σε μια κατάσταση που κανείς δεν περίμενε. Και αν ο απέναντι αποφασίσει να κάνει καμιά εξυπνάδα για να δείξει ότι είναι ο νέος πρωταγωνιστής του Top Gun, εσύ πρέπει να είσαι προετοιμασμένος να αντιμετωπίσεις την κατάσταση χωρίς να παρασυρθείς από τον ενθουσιασμό του.

Ας προχωρήσουμε λίγο το υποθετικό μας σενάριο. Έχεις λάβει πληροφορίες για την παρουσία τουρκικών μαχητικών και κινείσαι στην περιοχή που σου έχει υποδειχθεί. Το F-16 σου μπορεί να λαμβάνει πληροφορίες και να ανταλλάσσει τακτικά δεδομένα. Το γεγονός όμως ότι κάποιος άλλος αισθητήρας έχει εντοπίσει μια επαφή δεν σημαίνει ότι το δικό σου ραντάρ την έχει ήδη εντοπίσει ή ότι όλες οι διαθέσιμες πληροφορίες συμφωνούν μεταξύ τους. Πρέπει να καταλαβαίνεις την προέλευσή τους, να εκτιμάς την αξιοπιστία τους και να μην μπερδεύεις την ένδειξη ενός συστήματος με την πλήρη πραγματικότητα. Και επειδή μιλάμε για μαχητικά, πρέπει να θυμόμαστε ότι απέναντί σου δεν βρίσκεται ένα ακίνητο αντικείμενο. Βρίσκεται ένα άλλο αεροσκάφος με τις δικές του δυνατότητες, τους δικούς του περιορισμούς και έναν άνθρωπο που παίρνει αποφάσεις. Αν αυτός ο άνθρωπος είναι σωστά εκπαιδευμένος, η κατάσταση μπορεί να γίνει εξαιρετικά απαιτητική.

Πολύς κόσμος έχει επίσης την εντύπωση ότι μια πραγματική αερομαχία κρίνεται από το ποιος θα στρίψει πιο γρήγορα ή ποιος θα καταφέρει να βρεθεί πίσω από τον άλλο.

Αυτή είναι η κλασική εικόνα του dogfight, η οποία εξακολουθεί να έχει επιχειρησιακή σημασία, αλλά δεν περιγράφει από μόνη της τη σύγχρονη αεροπορική αναμέτρηση. Σήμερα οι αισθητήρες, οι ζεύξεις δεδομένων, τα όπλα μέσης και μεγάλης εμβέλειας και η συνεργασία με το σύστημα διοίκησης και ελέγχου έχουν αλλάξει σημαντικά το περιβάλλον. Ένας AIM-120 AMRAAM διαθέτει ενεργό ερευνητή ραντάρ για την τελική φάση της εμπλοκής, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε εκτόξευση εξασφαλίζει κατάρριψη. Η πραγματική αποτελεσματικότητα εξαρτάται από την κινηματική κατάσταση, την ποιότητα των δεδομένων, τις συνθήκες εμπλοκής και τις αντιδράσεις του στόχου. Δεν υπάρχει κάποιο μαγικό κουμπί που πατάς και εξαφανίζεται ο αντίπαλος. Αν υπήρχε, θα είχαν λυθεί πολλά προβλήματα και θα είχαμε γλιτώσει και αρκετές αναλύσεις από τους γνωστούς ειδικούς, οι οποίοι συγκρίνουν πυραύλους μόνο από τη μέγιστη εμβέλεια που διαβάζουν σε κάποιο φυλλάδιο.

Όσο για τις περιβόητες επιδόσεις των αεροσκαφών, εδώ χρειάζεται ακόμη μεγαλύτερη προσοχή. Το F-16 είναι ένα εξαιρετικά ευέλικτο μαχητικό, με σύστημα ηλεκτρονικού ελέγχου πτήσης Fly-by-Wire, και μπορεί να πραγματοποιεί ελιγμούς με υψηλές επιταχύνσεις. Το περίφημο όριο των 9 G, όμως, δεν είναι κάτι που απλώς το γράφει η οθόνη και τελειώσαμε. Υπό τέτοιες συνθήκες, ο οργανισμός δέχεται τεράστιες καταπονήσεις. Η διατήρηση της αιμάτωσης του εγκεφάλου, η αποφυγή απώλειας όρασης και η αντιμετώπιση του G-LOC απαιτούν σωστή φυσική προετοιμασία, εκπαίδευση και χρήση των κατάλληλων τεχνικών. Ο χειριστής πρέπει να διατηρεί ταυτόχρονα τον έλεγχο του αεροσκάφους, την αντίληψη της τακτικής κατάστασης και την ικανότητα λήψης αποφάσεων. Στο SIM μπορείς να τραβήξεις το χειριστήριο μέχρι το τέλος, να δεις τα 9 G στην οθόνη και να συνεχίσεις να πίνεις τον καφέ σου.

Επιστρέφοντας στο Αιγαίο, υπάρχει ένα ακόμη θέμα που συχνά αποφεύγεται στις δημόσιες συζητήσεις: η ποιότητα των ανθρώπων που βρίσκονται μέσα στα αεροσκάφη. Οι επιδόσεις ενός μαχητικού δεν μετατρέπονται αυτομάτως σε επιχειρησιακή υπεροχή. Μπορείς να αγοράσεις ένα εξαιρετικό αεροσκάφος, να το εξοπλίσεις με σύγχρονους πυραύλους και να του προσθέσεις ένα πανάκριβο ραντάρ AESA, αλλά δεν μπορείς να αγοράσεις από το εργοστάσιο την εμπειρία, την κρίση και την ψυχραιμία του χειριστή. Αυτά απαιτούν χρόνο, πραγματικές ώρες πτήσης, ποιοτική εκπαίδευση και συνεχή αξιολόγηση. Η απομάκρυνση έμπειρου ιπτάμενου προσωπικού από μια πολεμική αεροπορία δεν αναπληρώνεται εύκολα με την παραλαβή καινούργιων αεροσκαφών. Η Τουρκική ΠΑ αντιμετώπισε σοβαρές αναταράξεις στο ανθρώπινο δυναμικό της μετά το 2016, όταν απομακρύνθηκαν πολλοί αξιωματικοί και χειριστές στο πλαίσιο των εκκαθαρίσεων που ακολούθησαν την απόπειρα πραξικοπήματος. Αυτό αποτελεί ιστορικό γεγονός. Το ακριβές σημερινό επιχειρησιακό αποτύπωμα εκείνων των απωλειών, όμως, δεν μπορεί να προσδιοριστεί μόνο από τις δημόσιες πληροφορίες. Και θα ήταν λάθος να θεωρούμε εκ προοιμίου ότι όλοι οι απέναντι χειριστές είναι ανεπαρκείς. Το να υποτιμάς έναν αντίπαλο είναι ένας από τους πιο γρήγορους τρόπους να του κάνεις δώρο ένα πλεονέκτημα που δεν είχε.

Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι πρέπει να εντυπωσιαζόμαστε από κάθε τουρκικό βίντεο με μαχητικά που περνούν μπροστά από την κάμερα, συνοδεία επικής μουσικής. Η αεροπορική ικανότητα δεν πιστοποιείται από τα likes, ούτε η επιτυχία μιας αποστολής εξαρτάται από το πόσο εντυπωσιακό ήταν το μοντάζ. Έχω δει πολλές φορές να παρουσιάζονται συνηθισμένοι ελιγμοί σαν να πρόκειται για ανακάλυψη νέων νόμων της αεροδυναμικής. Το ότι κάποιος μπορεί να απογειωθεί, να πετάξει σε σχηματισμό και να επιστρέψει στη βάση του δεν τον καθιστά αυτομάτως κορυφαίο χειριστή αερομαχίας. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι πώς λειτουργεί μια αεροπορία όταν πρέπει να εκτελέσει πολλές σύνθετες αποστολές, να συντονίσει διαφορετικές μονάδες, να αντιμετωπίσει ηλεκτρονικές παρεμβολές, να διαχειριστεί απώλειες και να διατηρήσει επιχειρησιακό ρυθμό για μεγάλο χρονικό διάστημα. Εκεί φαίνεται η πραγματική της ποιότητα και όχι στις φωτογραφίες με τους πιλότους μπροστά από τα αεροσκάφη.

Ας φανταστούμε τώρα ότι η αναχαίτιση εξελίσσεται σε μια εξαιρετικά επικίνδυνη κατάσταση. Ο Έλληνας χειριστής παρακολουθεί τις κινήσεις του απέναντι μαχητικού, λαμβάνει οδηγίες και προσπαθεί να καταλάβει αν η συμπεριφορά του αποτελεί κάποια μορφή πρόκλησης ή αν υπάρχει πραγματική ένδειξη εχθρικής πρόθεσης. Το σημαντικότερο είναι να μη βιαστεί να βγάλει συμπεράσματα. Ένα αεροσκάφος που αλλάζει πορεία δεν σημαίνει απαραίτητα ότι επιτίθεται. Μια επικίνδυνη προσέγγιση, από την άλλη πλευρά, μπορεί να δημιουργήσει σοβαρό κίνδυνο σύγκρουσης ακόμη και χωρίς πρόθεση χρήσης όπλων. Εκεί απαιτείται συνδυασμός εμπειρίας, ψυχραιμίας και σωστής αντίληψης. Δεν χρειάζεται να αποδείξεις τίποτα στον άλλο χειριστή. Δεν συμμετέχεις σε διαγωνισμό εντυπώσεων. Η δουλειά σου είναι να εκτελέσεις την εθνική αποστολή, να προστατεύσεις το αεροσκάφος σου και να διατηρήσεις τη δυνατότητα αντίδρασης εφόσον η κατάσταση επιδεινωθεί. Αν ο απέναντι θέλει να κάνει τον ήρωα, αυτό είναι δικό του πρόβλημα. Το δικό σου πρόβλημα είναι να μη σε παρασύρει στις ανοησίες του και να έχεις πάντα το δάκτυλο έτοιμο για να προστατεύσεις τον ζωτικό σου χώρο.

Η διαχείριση της ενέργειας του αεροσκάφους, η σωστή αντίληψη των περιορισμών πτήσης, η συνεργασία μεταξύ των χειριστών και η ικανότητα παρακολούθησης πολλαπλών απειλών είναι αντικείμενα που απαιτούν συστηματική εκπαίδευση. Ένα F-16 δεν είναι απλώς ένας κινητήρας με δύο πτέρυγες και μερικούς πυραύλους από κάτω. Είναι ένα σύνθετο οπλικό σύστημα, του οποίου η χρήση μπορεί να κρίνει και το μέλλον μιας χώρας.

Φτάνουμε έτσι στη στιγμή που θεωρώ πραγματικά κρίσιμη. Ένας χειριστής F-16 δεν χρειάζεται πάντοτε να εκτοξεύσει πύραυλο για να αποδείξει ότι έκανε σωστά τη δουλειά του. Η σωστή απόφαση δεν είναι πάντα η πιο εντυπωσιακή. Μπορεί, μάλιστα, να είναι εκείνη που δεν θα μάθει ποτέ το ευρύ κοινό. Ένα περιστατικό μπορεί να λήξει χωρίς να πέσει ούτε μία βολή ή μάλλον και να πέσει για λόγους προειδοποίησης σε ακραίες καταστάσεις και αυτό να αποτελεί απολύτως επιτυχημένη αποστολή. Σε πραγματική σύγκρουση, αντίθετα, η έγκαιρη και ορθή αντίδραση απέναντι σε μια επιβεβαιωμένη απειλή μπορεί να είναι ζήτημα επιβίωσης. Και στις δύο περιπτώσεις χρειάζεται ακριβώς το ίδιο βασικό χαρακτηριστικό: σωστή κρίση υπό πίεση.

Κλείνοντας, θα επιστρέψω σε εκείνη την απλή κουβέντα για το SIM που όπως θα καταλάβατε το άρθρο δεν είχε να κάνει πραγματικά με αυτό. Η προσομοίωση είναι εξαιρετικό εργαλείο, είτε μιλάμε για την επαγγελματική εκπαίδευση ενός στρατιωτικού χειριστή είτε για έναν σοβαρό φίλο της στρατιωτικής αεροπορίας που θέλει να κατανοήσει καλύτερα πώς λειτουργούν τα σύγχρονα μαχητικά. Δεν είναι όμως πραγματική μάχη. Στο SIM μπορείς να κάνεις ένα λάθος, να δεις τι συνέβη και να προσπαθήσεις ξανά. Στο πραγματικό πιλοτήριο μπορεί να μην υπάρξει δεύτερη ευκαιρία. Και αυτό αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεσαι, αξιολογείς και αποφασίζεις.

Πάνω από το Αιγαίο, λοιπόν, η σημαντικότερη στιγμή δεν είναι απαραίτητα εκείνη που ένας πύραυλος εγκαταλείπει ένα F-16. Είναι τα δευτερόλεπτα πριν από την απόφαση. Εκεί όπου η εκπαίδευση, η εμπειρία, η ψυχραιμία και η κρίση ενός ανθρώπου μπορούν να αποδειχθούν σημαντικότερες από οποιοδήποτε τεχνικό χαρακτηριστικό.

Και στους νέους Ίκαρους, που σήμερα κάνουν τα πρώτα τους βήματα στον δρόμο της στρατιωτικής αεροπορίας, θέλω να πω κάτι απλό: να μη χάσετε ποτέ την αγάπη σας για την πτήση, τη δίψα για μάθηση και τον σεβασμό για την αποστολή που αναλαμβάνετε. Να πετάτε με αυτοπεποίθηση, αλλά ποτέ με έπαρση. Να ακούτε τους παλαιότερους, να εμπιστεύεστε τους συναδέλφους σας και να θυμάστε ότι τα φτερά που θα φοράτε δεν είναι απλώς ένα διακριτικό. Είναι μια τεράστια ευθύνη, αλλά και μια ξεχωριστή τιμή. Και να είστε βέβαιοι πως υπάρχουν πολλοί από εμάς που θα κοιτάμε πάντα ψηλά με περηφάνια, γνωρίζοντας ότι οι ουρανοί μας περνούν πάντα σε καλά χέρια.

Και αν ο κάθε απέναντι (με εξαίρεση τους ίδιους τους πιλότους τους, που γνωρίζουν τι θα βρουν μπροστά τους) θεωρεί ότι η αερομαχία είναι τόσο εύκολη όσο φαίνεται στα προπαγανδιστικά του βίντεο, καλό θα ήταν να του εξηγήσει κάποιος ότι ο ουρανός του Αιγαίου δεν διαθέτει κουμπί restart.

Με αγάπη για τον αγαπητό φίλο Ιωάννη του NEMESIS HD – Γ/Σ