Teghaza 001: Αρειανός μετεωρίτης ηλικίας άνω των 4,1 δισ. ετών, από τους αρχαιότερους που βρέθηκαν στη Γη, αποκαλύπτει τον αρχαίο φλοιό του Άρη

Ένα ροζ πέτρωμα που βρέθηκε το 2022 στη Σαχάρα αποδείχθηκε κομμάτι του Άρη με ηλικία πάνω από 4,1 δισεκατομμύρια έτη. Η NASA ανακοίνωσε την Πέμπτη 29 Οκτωβρίου 2026 ότι ο μετεωρίτης Teghaza 001 είναι ένας από τους αρχαιότερους που έχουν εντοπιστεί ποτέ από τον Κόκκινο Πλανήτη. Η μελέτη που τον αφορά χρηματοδοτήθηκε από την υπηρεσία και δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Science, ενώ την ανακοίνωση υπογράφει το Εργαστήριο Αεριωθούμενης Πρόωσης (JPL) της NASA.

Το πέτρωμα ζυγίζει σχεδόν 800 γραμμάρια και πήρε το όνομά του από την αλατούχα πεδιάδα Teghaza στο Μάλι, όπου βρέθηκε. Είναι ένας από τους περίπου 435 μετεωρίτες που έχουν καταγραφεί από τον Άρη. Όταν ανακαλύφθηκε, κανείς δεν γνώριζε ούτε την ηλικία ούτε την καταγωγή του. Την απάντηση έδωσαν επιστήμονες που χρονολόγησαν τα ορυκτά του και διαπίστωσαν ότι πρόκειται για τμήμα του αρχαίου φλοιού του πλανήτη.

Οι αρειανοί μετεωρίτες έχουν κοινή ιστορία: μια πρόσκρουση τους εκσφενδόνισε από την επιφάνεια του Άρη και, έπειτα από διαδρομή στο διάστημα, κατέληξαν στη Γη, στα χέρια των επιστημόνων. Συλλέκτες τους εντοπίζουν συχνά σε ερήμους ή χιονισμένες πεδιάδες, όπου ξεχωρίζουν μέσα σε ένα κατά τα άλλα άγονο τοπίο. Για να επιβεβαιωθεί η καταγωγή τους, τα ορυκτά και η χημική σύσταση του δείγματος συγκρίνονται με μετρήσεις από αποστολές της NASA στον Άρη, όπως οι προσεδαφιστές Viking και τα ρόβερ Curiosity και Perseverance. Για το τελευταίο έχουμε γράψει και για τις μετρήσεις σκόνης στον Άρη.

Ως αρειανό το αναγνώρισε πρώτο το Πανεπιστήμιο του Νέου Μεξικού, από τα ισότοπα οξυγόνου, που λειτουργούν ως γεωχημικό αποτύπωμα κάθε πλανητικού σώματος. Το δείγμα έμοιαζε με σεργκοτίτη, την πιο συνηθισμένη κατηγορία μετεωριτών από τον Άρη. Η Yang Liu του JPL, ειδικός στα πλανητικά δείγματα, σχεδόν αρνήθηκε να το εξετάσει, αφού έχει δει πολλούς. Τελικά το κοίταξε και βρήκε ασυνήθιστες υφές και ορυκτά που δεν είχε ξαναδεί, μεταξύ τους κρυστάλλους ζιρκονίου. Οι κρύσταλλοι αυτοί καταγράφουν τις συνθήκες σχηματισμού ενός πετρώματος και επιτρέπουν ακριβή χρονολόγηση.

Στη χρονολόγηση συνέβαλε ο Francois Tissot του Caltech, με μέθοδο που έχει αναπτύξει η ομάδα του. Αντί να διαλυθεί ολόκληρο το δείγμα, αναλύθηκαν επιτόπου μεμονωμένοι κόκκοι σε ένα κομμάτι μικρότερο από νύχι, με τη μέθοδο ρουβιδίου-στροντίου. Η τεχνική είναι ακριβής και γρήγορη και διατηρεί τα σπάνια δείγματα για μελλοντικές μελέτες. «Αυτή τη στιγμή είμαστε ένα από ελάχιστα εργαστήρια στον κόσμο που μπορούν να κάνουν τέτοια χρονολόγηση και το πρώτο που χρονολόγησε τόσο αρχαίο αρειανό μετεωρίτη», δήλωσε ο Tissot.

Το αποτέλεσμα εξέπληξε την Liu. Τα ορυκτά είχαν αλλοιωθεί από νερό του Άρη πριν από περίπου 4,1 δισεκατομμύρια χρόνια, άρα το πέτρωμα σχηματίστηκε ακόμη νωρίτερα. Η υφή, τα ισότοπα οξυγόνου και η χημεία του δείχνουν έναν πολύ πιο δυναμικό κύκλο του νερού στον πρώιμο Άρη. «Μόνο αφού το κοιτάξαμε προσεκτικά καταλάβαμε ότι αυτός ο μετεωρίτης είναι πραγματικά μοναδικός», δήλωσε. Όπως είπε, ένας από τους κριτές της μελέτης τον χαρακτήρισε «Λίθο της Ροζέτας για τον Άρη».

Ο Teghaza 001 είναι ένας από τους τρεις αρχαιότερους αρειανούς μετεωρίτες που έχουν βρεθεί στη Γη. Ο ALH84001 αποτελείται σχεδόν εξ ολοκλήρου από ένα ορυκτό και έχει παρόμοια ηλικία, ενώ ο «Black Beauty» σχηματίστηκε πριν από περίπου 2,1 δισεκατομμύρια χρόνια και αποτελείται από μικρά θραύσματα ηφαιστειακού πετρώματος. Ο Teghaza 001 ξεχωρίζει επειδή συνδυάζει διάφορα πυριγενή, δηλαδή ηφαιστειακά, ορυκτά. Αυτά δείχνουν πώς ο φλοιός του πλανήτη προήλθε από ψύξη μάγματος και αλλοιώθηκε αργότερα από υπόγειο νερό. Η ορυκτολογία του ταιριάζει με όσα έχει παρατηρήσει ο Mars Reconnaissance Orbiter της NASA στα νότια υψίπεδα του Άρη, που είναι γεμάτα κρατήρες.

Την ακριβή θέση προέλευσης κανείς δεν θα τη μάθει ποτέ. Η μελέτη όμως εντοπίζει 13 περιοχές του Άρη με ορυκτολογία και χημεία που ταιριάζουν με τον μετεωρίτη και τον συνδέουν με τα υψίπεδα του νότιου ημισφαιρίου. Ως υπόβαθρο του χάρτη χρησιμοποιήθηκαν δεδομένα του οργάνου Mars Orbiter Laser Altimeter του Mars Global Surveyor, ενώ οι περιοχές επισημάνθηκαν με στοιχεία του Mars Reconnaissance Orbiter. Ο Lee Saper, δεύτερος συγγραφέας και πλέον επιστήμονας στο Ερευνητικό Κέντρο Ames της NASA, μίλησε για «το πρώτο κομμάτι αρειανού φλοιού από περιοχή του Άρη για την οποία δεν είχαμε ποτέ δείγμα».

Τον Ιούνιο, άλλη μελέτη στο Science Advances είχε παρουσιάσει την περιεκτικότητα του μετεωρίτη σε νερό και πώς το νερό διαμόρφωσε την πρώιμη επιφάνεια του πλανήτη. Η Liu και οι συνεργάτες της περιμένουν τώρα να δουν τι θα προσθέσει η υπόλοιπη επιστημονική κοινότητα. Η NASA εξερευνά και άλλα σώματα του Ηλιακού Συστήματος, όπως ο μεταλλικός αστεροειδής προς τον οποίο κατευθύνεται το διαστημόπλοιο Psyche. «Μόλις γρατζουνίσαμε την επιφάνεια», είπε η Liu.