Κύπρος 1974: Το χρονικό του πραξικοπήματος, της τουρκικής εισβολής και των ψηφισμάτων του ΟΗΕ

Η κυπριακή κρίση του 1974 ξεκίνησε με πραξικόπημα κατά του Προέδρου Μακαρίου στις 15 Ιουλίου, έγινε τουρκική εισβολή στις 20 Ιουλίου και κορυφώθηκε με δεύτερη επίθεση στα μέσα Αυγούστου, που άφησε το νησί διχοτομημένο. Το χρονικό που ακολουθεί στηρίζεται στα αποχαρακτηρισμένα αμερικανικά διπλωματικά έγγραφα, στα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας και στην απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

• 15 Ιουλίου 1974: πραξικόπημα στη Λευκωσία εναντίον του Μακαρίου.
• 16 Ιουλίου: η αμερικανική πρεσβεία στην Αθήνα αναφέρει ότι ο Μακάριος γλίτωσε από απόπειρα δολοφονίας.
• 20 Ιουλίου: τουρκικές δυνάμεις αποβιβάζονται τα ξημερώματα και το Συμβούλιο Ασφαλείας εγκρίνει ομόφωνα το ψήφισμα 353.
• 14 Αυγούστου: οι μάχες ξαναρχίζουν και το ψήφισμα 357 ζητά να σταματήσουν οι πυροβολισμοί και κάθε στρατιωτική ενέργεια.
• 15 και 16 Αυγούστου: τα ψηφίσματα 358 έως 360, με το τελευταίο να καταγράφει την «επίσημη αποδοκιμασία» των μονομερών στρατιωτικών ενεργειών κατά της Κυπριακής Δημοκρατίας.
• 13 Δεκεμβρίου: το Συμβούλιο επικυρώνει το ψήφισμα 3212 (XXIX) της Γενικής Συνέλευσης και παρατείνει την παραμονή της UNFICYP έως τις 15 Ιουνίου 1975.
• 10 Μαΐου 2001: το ΕΔΔΑ διαπιστώνει διαρκείς παραβιάσεις από την Τουρκία στον βορρά.

15 Ιουλίου: το πραξικόπημα

Το πρωί της 15ης Ιουλίου ο Χένρι Κίσινγκερ συγκάλεσε στην Ουάσιγκτον την Ομάδα Ειδικών Ενεργειών (Washington Special Actions Group) για την Κύπρο. Τα πρακτικά, που έχουν δημοσιευθεί στη σειρά Foreign Relations of the United States 1969-1976, τόμος XXX, καταγράφουν τον Τζόζεφ Σίσκο του Στέιτ Ντιπάρτμεντ να περιγράφει δύο αμερικανικούς στόχους: να αποφευχθεί πόλεμος Ελλάδας και Τουρκίας και να μην εκμεταλλευτεί η Σοβιετική Ένωση την κρίση. Είπε ότι δεν ήταν σαφές αν επρόκειτο για «πραξικόπημα περιορισμένου στόχου, εμπνευσμένο από την Ελλάδα» ή για την αρχή παρατεταμένου εμφυλίου.

Την επομένη, η πρεσβεία στην Αθήνα επικοινώνησε μέσω διαύλου με τον στρατηγό Ιωαννίδη για να του διαβιβάσει μήνυμα της Ουάσιγκτον. Το τηλεγράφημα τον δείχνει να λέει ότι οι εθνικιστές Ελληνοκύπριοι κινήθηκαν κατά του Μακαρίου και ότι δεν είχε σημασία αν το έκαναν με ή χωρίς την προηγούμενη ευλογία της Ελλάδας ή τη μεταγενέστερη βοήθεια Ελλήνων αξιωματικών.

20 Ιουλίου: η εισβολή

Τα αμερικανικά έγγραφα δεν αφήνουν αμφιβολία ότι η Άγκυρα είχε ήδη αποφασίσει. Σημείωση του Σίσκο, που δημοσιεύεται ως εκδοτική σημείωση του τόμου, αναφέρει ότι τα ξημερώματα της 20ής Ιουλίου, όταν συναντήθηκε με τον πρωθυπουργό Μπουλέντ Ετζεβίτ, «ήταν σαφές ότι οι Τούρκοι είχαν ήδη αποφασίσει να επέμβουν στρατιωτικά». Ο Ετζεβίτ του είπε αργότερα ότι η απόφαση ήταν «αμετάκλητη». Η σημείωση καταλήγει: «Τα ξημερώματα της 20ής Ιουλίου η τουρκική δύναμη εισβολής αποβιβάστηκε στην Κύπρο».

Στην Αθήνα, ο Σίσκο συναντήθηκε με τον αναπληρωτή υπουργό Εξωτερικών, ο οποίος ζήτησε άμεση παύση της τουρκικής ενέργειας. Ο Σίσκο του είπε ότι η Ελλάδα φέρει ορισμένες ευθύνες για την παρούσα κατάσταση και αναχώρησε για την Άγκυρα με πρόταση εκεχειρίας.

Το Συμβούλιο Ασφαλείας ενήργησε την ίδια μέρα. Το ψήφισμα 353, που εγκρίθηκε ομόφωνα, καλούσε όλα τα κράτη να σεβαστούν την κυριαρχία, την ανεξαρτησία και την εδαφική ακεραιότητα της Κύπρου, απαιτούσε «άμεση παύση της ξένης στρατιωτικής επέμβασης στην Κυπριακή Δημοκρατία» και ζητούσε την άμεση αποχώρηση του ξένου στρατιωτικού προσωπικού που βρίσκεται εκεί χωρίς διεθνή συμφωνία. Η διατύπωση αυτή καλύπτει τα τουρκικά στρατεύματα που είχαν μόλις αποβιβαστεί. Το ψήφισμα 354 της 23ης Ιουλίου απαίτησε άμεση συμμόρφωση.

14 έως 16 Αυγούστου: η δεύτερη επίθεση

Στις 14 Αυγούστου το Συμβούλιο ενέκρινε το ψήφισμα 357, με το οποίο αποδοκίμαζε έντονα την επανέναρξη των μαχών και απαιτούσε να σταματήσουν αμέσως οι πυροβολισμοί και οι στρατιωτικές ενέργειες. Την επόμενη μέρα το ψήφισμα 358 ζήτησε αυστηρή τήρηση της εκεχειρίας. Στη συνάντηση της Ουάσιγκτον στις 15 Αυγούστου ο Κίσινγκερ είπε ότι είχε διαβεβαιώσεις του Ετζεβίτ πως οι Τούρκοι δεν θα προχωρήσουν νοτιότερα από τη γραμμή που είχαν διαμορφώσει. Στις 16 Αυγούστου ο Άρθουρ Χάρτμαν, βοηθός υπουργού Εξωτερικών για τις ευρωπαϊκές υποθέσεις, συνόψισε το αποτέλεσμα στο έδαφος: «Πήραν την καλύτερη γη του νησιού». Την ίδια μέρα το Συμβούλιο εξέδωσε το ψήφισμα 360.

Οι συνέπειες και τα δικαστήρια

Το ψήφισμα 361 της 30ής Αυγούστου 1974 σημείωσε ότι μεγάλος αριθμός ανθρώπων είχε εκτοπιστεί και όρισε τον Ύπατο Αρμοστή του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες συντονιστή της ανθρωπιστικής βοήθειας. Στην υπόθεση Κύπρος κατά Τουρκίας (10 Μαΐου 2001) το ΕΔΔΑ έκρινε με 16 ψήφους έναντι 1 ότι υπάρχει διαρκής παραβίαση του άρθρου 2, αφού η Τουρκία δεν διερεύνησε αποτελεσματικά την τύχη των Ελληνοκυπρίων αγνοουμένων, του άρθρου 5 για όσους εθεάθησαν τελευταία φορά στην τουρκική κράτηση, και του άρθρου 3 σε βάρος των συγγενών τους. Η κυπριακή κυβέρνηση είχε υποστηρίξει ότι περίπου 1.491 Ελληνοκύπριοι αγνοούνταν και ότι πάνω από 211.000 είχαν εκτοπιστεί. Το Δικαστήριο διαπίστωσε επίσης διαρκή παραβίαση του άρθρου 8, επειδή κανένας εκτοπισμένος Ελληνοκύπριος δεν μπορούσε να επιστρέψει στο σπίτι του στον βορρά, καθώς και του δικαιώματος στην περιουσία. Η Τουρκία δεν παρουσιάστηκε στην ακρόαση.

Στις 18 Νοεμβρίου 1983, μετά την ανακήρυξη αποσχισθέντος κράτους στα κατεχόμενα, το Συμβούλιο Ασφαλείας ενέκρινε το ψήφισμα 541, που κήρυξε το βήμα αυτό νομικά άκυρο και κάλεσε όλα τα κράτη να μην αναγνωρίσουν άλλο κυπριακό κράτος εκτός της Κυπριακής Δημοκρατίας. Η Τουρκία παραμένει η μόνη χώρα που αναγνωρίζει την αποσχισθείσα οντότητα.

Για τα ανοιχτά ζητήματα που προέκυψαν από το 1974, δείτε τα στοιχεία για τους 920 αγνοουμένους που παραμένουν χωρίς απάντηση, την ανάλυση για το σχέδιο Ανάν και το ρεπορτάζ για την Αμμόχωστο ως μέτρο οικοδόμησης εμπιστοσύνης.

Πηγές: Foreign Relations of the United States 1969-1976, τόμος XXX (Γραφείο Ιστορικού του Στέιτ Ντιπάρτμεντ), ψηφίσματα 353 έως 365 του Συμβουλίου Ασφαλείας (1974), Κύπρος κατά Τουρκίας, απόφαση της 10ης Μαΐου 2001.