Δέκα κορυφαίες Μυστικές Επιχειρήσεις της CIA εν μέσω Ψυχρού Πολέμου

Ο Ψυχρός Πόλεμος (1947–1991) ήταν μια περίοδος έντονου γεωπολιτικού ανταγωνισμού μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Σοβιετικής Ένωσης. Η Κεντρική Υπηρεσία Πληροφοριών (CIA – Central Intelligence Agency) των ΗΠΑ, που ιδρύθηκε το 1947, διαδραμάτισε κρίσιμο ρόλο στην αντιμετώπιση της σοβιετικής επιρροής και όχι μόνο μέσω μυστικών επιχειρήσεων. Πολλές από αυτές τις αποστολές παρέμειναν διαβαθμισμένες για δεκαετίες, ενώ κάποιες μόλις πρόσφατα αποχαρακτηρίστηκαν. Ακολουθούν μερικές από τις πιο εντυπωσιακές γνωστές επιχειρήσεις της CIA κατά την διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου.

1. Επιχείρηση AJAX (1953) – Ιράν

Μια από τις πρώτες και πιο σημαντικές επιχειρήσεις της CIA, η Επιχείρηση AJAX («Αίαντας») ήταν ένα πραξικόπημα που ενορχηστρώθηκε σε συνεργασία με τη βρετανική υπηρεσία πληροφοριών MI6. Ο στόχος ήταν να ανατραπεί ο δημοκρατικά εκλεγμένος πρωθυπουργός του Ιράν, Mohammad Mossadegh, αφού εθνικοποίησε την Αγγλο-Ιρανική Εταιρεία Πετρελαίου (τώρα BP). Κατά τη διάρκεια του πραξικοπήματος της 19ης Αυγούστου 1953, η CIA φέρεται να στρατολόγησε μερικούς από τους πιο διαβόητους γκάνγκστερ της Τεχεράνης για να υποκινήσουν διαδηλώσεις υπέρ του Σάχη. Για να ενισχυθεί το χάος, επιπλέον στρατολογημένα άτομα μεταφέρθηκαν στην πρωτεύουσα με λεωφορεία και φορτηγά, παίρνοντας τον έλεγχο σημαντικών δρόμων.

Οι βίαιες συγκρούσεις που ακολούθησαν οδήγησαν στο θάνατο περίπου 200 έως 300 ανθρώπων. Ως αποτέλεσμα, ο πρωθυπουργός Μοσαντέκ συνελήφθη, δικάστηκε από στρατιωτικό δικαστήριο πιστό στον Σάχη και καταδικάστηκε για προδοσία. Στις 21 Δεκεμβρίου 1953, καταδικάστηκε σε τρία χρόνια φυλάκιση και στη συνέχεια τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό για το υπόλοιπο της ζωής του.

Η επιχείρηση αποκατέστησε με επιτυχία τον Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί αποτελώντας την πρώτη φορά που οι ΗΠΑ επιτυχημένα μέσω μυστικών επιχειρήσεων ανέτρεψαν ξένη κυβέρνηση, διασφαλίζοντας τα δυτικά πετρελαϊκά συμφέροντα αλλά ενισχύοντας τη μακροπρόθεσμη δυσαρέσκεια που συνέβαλε στην Ιρανική Ισλαμική Επανάσταση του 1979.

2. Επιχείρηση PBSUCCESS (1954) – Γουατεμάλα

Σε μια προσπάθεια να αποτρέψει την εξάπλωση του κομμουνισμού στη Λατινική Αμερική, η CIA ξεκίνησε την Επιχείρηση PBSUCCESS για να εκδιώξει τον πρόεδρο της Γουατεμάλας Jacobo Árbenz. Οι ΗΠΑ κατηγόρησαν τον Árbenz ότι είχε σοβιετικές συμπάθειες, αν και δεν αποδείχθηκαν ποτέ άμεσοι δεσμοί.

Η CIA εξόπλισε και εκπαίδευσε μια δύναμη ανταρτών της οποίας ηγούνταν ο Carlos Castillo Armas. Σε συνδυασμό με έντονο ψυχολογικό πόλεμο και διπλωματική πίεση, ανάγκασε τον Árbenz να παραιτηθεί υπό τον φόβο μιας ενδεχόμενης Αμερικανικής εισβολής που δεν θα μπορούσε να αντιμετωπίσει ο στρατός της Γουατεμάλας. Η επιχείρηση αυτή στον Ψυχρό Πόλεμο, δημιούργησε προηγούμενο για την επέμβαση των ΗΠΑ στη Λατινική Αμερική και τροφοδότησε μακροχρόνια πολιτική αστάθεια στην περιοχή.

3. Project MKUltra (1953–1973) – Παιχνίδια κατά του νού

Ίσως μια από τις πιο αμφιλεγόμενες επιχειρήσεις της CIA, το MKUltra ήταν ένα μυστικό πείραμα ελέγχου του νου το οποίο έχει τις ρίζες του σε απάνθρωπες δοκιμές των Ναζί στο Νταχάου και περιελάμβανε χρήση ναρκωτικών σε ανυποψίαστα άτομα αλλά και χρήση ύπνωσης και άλλων ψυχολογικών τεχνικών. Ο στόχος ήταν να αναπτυχθούν μέθοδοι για την ανάκριση και τη χειραγώγηση ξένων πρακτόρων, αλλά κατά τις δοκιμές αρκετοί άμαχοι πολίτες υπέστησαν μακροπρόθεσμες ψυχολογικές βλάβες. Το πρόγραμμα τερματίστηκε επίσημα το 1973, αλλά η πλήρης έκτασή του παραμένει ασαφής. Ορισμένα έγγραφα καταστράφηκαν, οδηγώντας σε εικασίες για μη αναφερόμενες δραστηριότητες.

4. Επιχείρηση MONGOOSE (1961) – Απόπειρες δολοφονίας του Φιντέλ Κάστρο

Μετά την αποτυχημένη Εισβολή στον Κόλπο των Χοίρων (1961), η CIA ξεκίνησε την Επιχείρηση MONGOOSE, μια σειρά κρυφών ενεργειών με στόχο την αποσταθεροποίηση του κομμουνιστικού καθεστώτος του Φιντέλ Κάστρο στην Κούβα. Το σχέδιο περιλάμβανε οικονομικές δολιοφθορές, δολοφονίες αμάχων, ψυχολογικό πόλεμο και πολυάριθμες απόπειρες δολοφονίας κατά του Κάστρο—συμπεριλαμβανομένων δηλητηριασμένων πούρων, εκρηκτικών κοχυλιών και μιας τοξικής στολής. Παρά αυτές τις προσπάθειες, ο Κάστρο παρέμεινε στην εξουσία μέχρι το 2008. Η επιχείρηση κλιμάκωσε περαιτέρω τις εντάσεις του Ψυχρού Πολέμου, οδηγώντας απευθείας στην Κρίση των Πυραύλων της Κούβας το 1962.

5. Επιχείρηση ΧΑΟΣ (1967–1974) – Εσωτερική επιτήρηση

Ενώ οι περισσότερες επιχειρήσεις του Ψυχρού Πολέμου στόχευαν ξένες οντότητες, η Επιχείρηση CHAOS επικεντρώθηκε στην εγχώρια παρακολούθηση. Η CIA κατασκόπευε Αμερικανούς πολίτες που ήταν ύποπτοι για αντιπολεμικές ή αριστερές ιδεολογικές συμπάθειες, παραβιάζοντας το καταστατικό της, το οποίο απαγορεύει τις εγχώριες δραστηριότητες πληροφοριών. Το πρόγραμμα στόχευε ηγέτες πολιτικών δικαιωμάτων, φοιτητές-ακτιβιστές και δημοσιογράφους με το πρόσχημα ότι εντοπίζουν την ξένη επιρροή στις εγχώριες διαδηλώσεις. Εκτέθηκε και έκλεισε στις αρχές της δεκαετίας του 1970, συμβάλλοντας στη δυσπιστία των υπηρεσιών πληροφοριών μετά το Γουότεργκεϊτ.

6. Επιχείρηση GOLD (1954–1956) – Παρακολούθηση Σοβιετικών Επικοινωνιών στο Βερολίνο

Μία από τις πιο καινοτόμες επιχειρήσεις της CIA, η Επιχείρηση GOLD, περιελάμβανε την κατασκευή μιας σήραγγας περίπου 450 μέτρων κάτω από το Ανατολικό Βερολίνο για την υποκλοπή των σοβιετικών τηλεφωνικών γραμμών. Η σήραγγα υπέκλεψε επιτυχώς χιλιάδες συνομιλίες προτού αποκαλυφθεί. Σύμφωνα με πληροφορίες η αποκάλυψη οφειλόταν σε έναν διπλό πράκτορα της βρετανικής υπηρεσίας πληροφοριών, τον George Blake, ο οποίος ειδοποίησε τους Σοβιετικούς πριν καν ξεκινήσει η κατασκευή.

Οι σοβιετικές αρχές αν και ήξεραν, αποφάσισαν τελικά να μην «ανακαλύψουν» τη σήραγγα μέχρι τις 21 Απριλίου 1956, προκειμένου να προστατεύσουν τον Μπλέικ που τους ήταν εξαιρετικά χρήσιμος. Οι Σοβιετικοί ανακοίνωσαν τελικά την ανακάλυψη της σήραγγας το 1956 για λόγους προπαγάνδας, αλλά οι πληροφορίες που συγκεντρώθηκαν πριν από την έκθεσή της εξακολουθούσαν να θεωρούνται πολύτιμες από την CIA.

7. Επιχείρηση GLADIO (1949–1990) – Κρυφά δίκτυα αντίστασης στην Ευρώπη

Ένα εξαιρετικά διαβαθμισμένο πρόγραμμα, η Επιχείρηση Γκλάντιο ήταν μια προσπάθεια υπό την ηγεσία του ΝΑΤΟ (με τη συμμετοχή της CIA) για τη δημιουργία δικτύων αντίστασης στην Ευρώπη σε περίπτωση σοβιετικής εισβολής. Στην Ελλάδα ένα παρακλάδι της ονομαζόταν «Κόκκινη Προβιά» με δράση τουλάχιστον ως την δεκαετία του ’80. Αυτές οι παραστρατιωτικές ομάδες ήταν κρυφά οπλισμένες και εκπαιδευμένες για να διεξάγουν ανταρτοπόλεμο. Ωστόσο, ορισμένα από αυτά τα δίκτυα ήταν αμφιλεγόμενα για τους υποτιθέμενους δεσμούς τους με εξτρεμιστικές ομάδες και τη συμμετοχή τους σε προσπάθειες πολιτικής αποσταθεροποίησης στην Ιταλία και σε άλλες χώρες. Η ύπαρξη της Επιχείρησης GLADIO αναγνωρίστηκε δημόσια μόλις τη δεκαετία του 1990, αποκαλύπτοντας την έκταση των επιχειρήσεων της CIA στη μεταπολεμική Ευρώπη.

8. Project AZORIAN (1974) – Ανύψωση ενός βυθισμένου σοβιετικού υποβρυχίου

Μία από τις πιο φιλόδοξες επιχειρήσεις πληροφοριών του Ψυχρού Πολέμου, το Project AZORIAN είχε στόχο να ανακτήσει ένα σοβιετικό υποβρύχιο κατηγορίας Golf-II (K-129) που βυθίστηκε το 1968. Η CIA, χρησιμοποιώντας τον δισεκατομμυριούχο Howard Hughes, κατασκεύασε ένα τεράστιο σκάφος ανάκτησης βαθέων υδάτων, το Glomar Explorer. Ενώ μόνο ένα μέρος του υποβρυχίου ανακτήθηκε, η επιχείρηση παρείχε πολύτιμες πληροφορίες σχετικά με τις σοβιετικές πυρηνικές δυνατότητες.

Η αποστολή ήταν καλυμμένη με μυστικότητα και όταν διέρρευσαν τα νέα της επιχείρησης, η CIA απάντησε με τη διάσημη πλέον φράση, “Δεν μπορούμε ούτε να επιβεβαιώσουμε ούτε να διαψεύσουμε”, μια γραμμή που έγινε έκτοτε μια τυπική απάντηση στις επιχειρήσεις πληροφοριών.

9. Επιχείρηση COLDFEET (1962) – Εξερεύνηση μιας Σοβιετικής Αρκτικής Βάσης

Η επιχείρηση COLDFEET ήταν μια τολμηρή επιχείρηση πληροφοριών που θυμίζει πραγματικά ταινία τύπου James Bond κατά την οποία η CIA χρησιμοποίησε αλεξιπτωτιστές για να διεισδύσει σε έναν εγκαταλελειμμένο σοβιετικό ερευνητικό σταθμό της Αρκτικής, ο οποίος ήταν ύποπτος για στέγαση ευαίσθητης στρατιωτικής τεχνολογίας.

Η αποστολή είχε ως στόχο την ανάκτηση πληροφοριών σχετικά με τις μεθόδους ανίχνευσης υποβρυχίων και τις πυρηνικές ικανότητες των Σοβιετικών. Η ομάδα ανέκτησε επιτυχώς έγγραφα και υλικά προτού διαφύγει μέσω ενός μοναδικού συστήματος περισυλλογής στον αέρα, γνωστό ως Fulton Skyhook.

Το Fulton Skyhook ήταν ένα σύστημα περισυλλογής στον αέρα σχεδιασμένο για κρυφές επιχειρήσεις σε απομακρυσμένα και εχθρικά περιβάλλοντα. Το σύστημα περιελάμβανε τη σύνδεση ενός μπαλονιού γεμάτου με ήλιο σε ένα καλώδιο, το οποίο στη συνέχεια άρπαζε κατά τη διάρκεια της πτήσης ένα ειδικά εξοπλισμένο αεροσκάφος, συνήθως ένα C-130 Hercules. Το καλώδιο τραβούσε τον στόχο, συχνά ένα άτομο ή ένα φορτίο, στον αέρα, με το οποίο τον έφερνε μέσα στο αεροσκάφος. Αυτή η μέθοδος επέτρεψε την ασφαλή περισυλλογή προσώπων και φορτίων χωρίς την ανάγκη προσγείωσης, καθιστώντας την ένα απαραίτητο εργαλείο για επιχειρήσεις πληροφοριών και ειδικών δυνάμεων. Το Fulton Skyhook χρησιμοποιήθηκε κυρίως στην επιχείρηση COLDFEET και σε άλλες διαβαθμισμένες αποστολές για την ανάκτηση προσωπικού και ευαίσθητων υλικών πίσω από τις γραμμές του εχθρού.

10. CAT Airlines/Air America (1950-’70) – Η Μυστική Αεροπορία της CIA

Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, η αεροπορική εταιρεία Civil Air Transport (CAT), γνωστή μετέπειτα ως Air America, λειτούργησε ως βραχίονας της CIA, υποστηρίζοντας μυστικές επιχειρήσεις σε ολόκληρη την Ασία. Αρχικά ιδρύθηκε για να παρέχει υλικοτεχνική υποστήριξη στις αντικομμουνιστικές δυνάμεις στην Κίνα και αργότερα εξελίχθηκε σε κρίσιμο εργαλείο για τις επιχειρήσεις πληροφοριών, διευκολύνοντας τις μετακινήσεις στρατευμάτων, τον εφοδιασμό των δυνάμεων και εξόδου έκτακτης ανάγκης για πράκτορες και σημαντικά για τις ΗΠΑ πρόσωπα.

Η Air America έπαιξε καθοριστικό ρόλο κατά τη διάρκεια του πολέμου του Βιετνάμ, πραγματοποιώντας αποστολές υψηλού κινδύνου στο Λάος, την Καμπότζη και όχι μόνο. Παρά το γεγονός ότι διαφημιζόταν δημόσια ως μη στρατιωτική αεροπορική εταιρεία, η Air America ήταν, στην πραγματικότητα, ένα κρυφό μέσο για τις επιχειρήσεις της CIA.

Αν και επίσημα διαλύθηκε τη δεκαετία του 1970, η κληρονομιά των επιχειρήσεων αυτών παραμένει ένα από τα πιο καλά τεκμηριωμένα παραδείγματα του τρόπου με τον οποίο οι υπηρεσίες πληροφοριών χρησιμοποιούν την πολιτική υποδομή για την εκτέλεση στρατιωτικών στόχων.

–

Η εποχή του Ψυχρού Πολέμου σημαδεύτηκε από μια κρυφή μάχη μεταξύ των υπερδυνάμεων, όπου οι επιχειρήσεις πληροφοριών έπαιξαν κρίσιμο ρόλο στη διαμόρφωση της παγκόσμιας πολιτικής. Οι μυστικές αποστολές της CIA κυμαίνονταν από αλλαγές καθεστώτος έως κανονικές στρατιωτικές εισβολές, επηρεάζοντας τις παγκόσμιες υποθέσεις με τρόπους όπου τα αποτελέσματα τους είναι αισθητά ακόμα και σήμερα. Ενώ ορισμένες επιχειρήσεις πέτυχαν τους στρατηγικούς τους στόχους, άλλες οδήγησαν σε ακούσιες συνέπειες, πολιτική αστάθεια και μακροπρόθεσμη δυσπιστία προς την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ.

Καθώς γίνονται διαθέσιμες περισσότερες απόρρητες πληροφορίες, ιστορικοί και αναλυτές συνεχίζουν να επανεκτιμούν τον αντίκτυπο αυτών των αποστολών. Τα ηθικά διλήμματα που τίθενται από αυτές τις κρυφές ενέργειες εγείρουν σημαντικά ερωτήματα σχετικά με την ισορροπία μεταξύ της εθνικής ασφάλειας και των δημοκρατικών αξιών. Η κατανόηση αυτών των προηγούμενων επιχειρήσεων παρέχει πολύτιμα διδάγματα για το μέλλον.