Η ραγδαία εξέλιξη του σύγχρονου πεδίου μάχης, όπως αυτή αποτυπώνεται στις πρόσφατες περιφερειακές συγκρούσεις στην Ανατολική Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή, καθιστά τα Μη Επανδρωμένα Αεροπορικά Συστήματα (Unmanned Aerial Vehicles – UAVs / Drones) κρίσιμο πολλαπλασιαστή ισχύος. Στο πλαίσιο αυτό, οι Ένοπλες Δυνάμεις (ΕΔ) έχουν προχωρήσει τα τελευταία έτη σε μια σειρά προμηθειών από το εξωτερικό, προκειμένου να καλύψουν πιεστικές επιχειρησιακές ανάγκες στον τομέα της Συλλογής Πληροφοριών, Επιτήρησης, Αναγνώρισης (ISR).

Αυτή η πολιτική προμηθειών έχει οδηγήσει στην εισαγωγή ενός εξαιρετικά ανομοιογενούς στόλου. Από το Ισραήλ έχουν αποκτηθεί ή μισθωθεί συστήματα κατηγορίας MALE (Medium Altitude Long Endurance) όπως το IAI Heron, καθώς και τακτικά συστήματα όπως τα Aeronautics Orbiter (π.χ. Orbiter 3) και λοιπές πλατφόρμες. Παράλληλα, από τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής υφίσταται επιχειρησιακή αξιοποίηση και πρόθεση για προμήθεια συστημάτων υψηλών δυνατοτήτων, όπως τα MQ-9B SeaGuardian / Reaper, ενώ προσφάτως εγκρίθηκε μέσω του προγράμματος Foreign Military Sales (FMS) η απόκτηση 350 περιφερόμενων πυρομαχικών (loitering munitions / «drones καμικάζι») τύπου Switchblade 300 Block 20 και Switchblade 600 της εταιρείας AeroVironment, συνολικού ύψους 80,1 εκατομμυρίων δολαρίων. Επιπλέον, αξιοποιούνται ή εξετάζονται τακτικά συστήματα ευρωπαικής προέλευσης όπως τα PATROLLER τα οποία εγκατέλειψε μάλιστα ο Γαλλικός στρατός.

Η απουσία μιας ενιαίας εθνικής στρατηγικής προμηθειών κατά την προηγούμενη δεκαετία ανάγκασε τα επιτελεία να στραφούν σε έτοιμες λύσεις της διεθνούς αγοράς (Off-The-Shelf) για την αμεσότερη δυνατή ανάσχεση των αντίστοιχων αεροπορικών δυνατοτήτων της Τουρκίας. Ωστόσο, αυτή η τακτική δημιούργησε ένα πολυσύνθετο αεροπορικό τοπίο, όπου η συνύπαρξη αμερικανικών, ισραηλινών και ευρωπαϊκών συστημάτων προκαλεί σοβαρές επιχειρησιακές και τεχνολογικές προκλήσεις.

Ο κίνδυνος της πολυτυπίας: Εφοδιαστικές, Επιχειρησιακές και Τεχνολογικές αγκυλώσεις

Ο όρος «πολυτυπία» αναφέρεται στην ταυτόχρονη διατήρηση και λειτουργία πολλών διαφορετικών τύπων οπλικών συστημάτων που επιτελούν παρόμοιες ή συμπληρωματικές αποστολές, αλλά βασίζονται σε διαφορετικές τεχνολογικές αρχιτεκτονικές, εφοδιαστικές αλυσίδες και πρωτόκολλα επικοινωνιών. Στον τομέα των UAVs, η πολυτυπία συνεπάγεται μια σειρά από δευτερογενείς και τριτογενείς επιπτώσεις που επηρεάζουν αρνητικά τη μαχητική ικανότητα των Ενόπλων Δυνάμεων.

Εφοδιαστική επιβάρυνση και Διοικητική μέριμνα

Η συντήρηση ενός ανομοιογενούς στόλου απαιτεί τη διατήρηση πολλαπλών και ανεξάρτητων γραμμών ανεφοδιασμού ανταλλακτικών, ειδικών εργαλείων και διαγνωστικών συσκευών. Η Ελληνική Αεροπορική Βιομηχανία (ΕΑΒ) και τα στρατιωτικά εργοστάσια καλούνται να υποστηρίξουν μια ευρεία γκάμα ιπτάμενων μέσων, γεγονός που, αν και προσφέρει συσσώρευση τεχνογνωσίας, καταπονεί τις υποδομές και αυξάνει δραματικά το συνολικό κόστος κύκλου ζωής (Total Cost of Ownership). Κάθε νέος τύπος UAV από διαφορετικό κατασκευαστή απαιτεί ξεχωριστά συμβόλαια Εν Συνεχεία Υποστήριξης (Follow-On Support – FOS), τα οποία συχνά ενέχουν γεωπολιτικούς περιορισμούς και εξαρτήσεις.

Επιχειρησιακός κατακερματισμός και Σταθμοί εδάφους (GCS)

Σε τακτικό επίπεδο, η πολυτυπία εμποδίζει την επίτευξη διαλειτουργικότητας. Κάθε εισαγόμενο σύστημα συνοδεύεται από τον δικό του Σταθμό Επίγειου Ελέγχου (Ground Control Station – GCS) και proprietary (κλειστού τύπου) λογισμικό. Αυτό σημαίνει ότι ο χειριστής ενός ισραηλινού UAV δεν μπορεί να αναλάβει άμεσα τον έλεγχο ενός αμερικανικού ή εγχώριου αεροχήματος, απαιτώντας πολυδιάσπαση του προσωπικού και εξειδικευμένη εκπαίδευση για κάθε τύπο. Σε συνθήκες επιχειρήσεων υψηλής έντασης, η αδυναμία αμοιβαίας αντικατάστασης σταθμών ελέγχου και χειριστών αυξάνει τον χρόνο απόκρισης και την τρωτότητα των μονάδων.

Δικτυοκεντρική ασυμβατότητα και Ηλεκτρονικός Πόλεμος

Το σημαντικότερο πρόβλημα έγκειται στις ζεύξεις δεδομένων (Data Links) και στα πρωτόκολλα επικοινωνιών. Όταν τα ιπτάμενα μέσα χρησιμοποιούν διαφορετικές συχνότητες, διαμορφώσεις κύματος (waveforms) και φορμάτ μετάδοσης βίντεο και τηλεμετρίας, η ταυτόχρονη διαβίβαση της τακτικής εικόνας στο Ενιαίο Σύστημα C5ISRT της χώρας καθίσταται εξαιρετικά δυσχερής. Επιπλέον, ένα περιβάλλον πολυτυπίας εκθέτει τις επικοινωνίες σε αυξημένο κίνδυνο παρεμβολών (jamming) και υποκλοπών, καθώς η προστασία πολλαπλών διαφορετικών συστημάτων έναντι μέτρων Ηλεκτρονικού Πολέμου (EW) απαιτεί ξεχωριστές λύσεις θωράκισης για κάθε αερόχημα.

Εγχώριες ερευνητικές πρωτοβουλίες και συμπαραγωγές

Για την αντιμετώπιση της τεχνολογικής εξάρτησης και τη δημιουργία μιας εγχώριας βιομηχανικής βάσης, η Ελλάδα έχει δρομολογήσει σημαντικά εθνικά προγράμματα R&D, ενώ παράλληλα συμμετέχει σε συγχρηματοδοτούμενες ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες.

Το εθνικό οικοσύστημα αναπτύσσεται παράλληλα σε τρεις βασικούς άξονες:

1. Στον ακαδημαϊκό και κρατικό τομέα, η ΕΑΒ σε συνεργασία με ελληνικά πανεπιστήμια αναπτύσσει το υβριδικό VTOL «Αρχύτας» και υπάρχουν διερευνητικές συζητήσεις για το οπλισμένο MALE UCAV «Γρύπας».
2. Στον ιδιωτικό τομέα, ελληνικές αμυντικές εταιρείες όπως η ALTUS LSA (KERVEROS), η SAS Technology και η Carbon Fiber Technologies (CFT) σχεδιάζουν και παράγουν επιχειρησιακά συστήματα ISR και τακτικά drones προσβολής.
3. Στο ευρωπαϊκό πλαίσιο, η INTRACOM Defense (IDE) ηγείται του κοινοπρακτικού προγράμματος LOTUS, το οποίο ενσωματώνει τεχνολογίες stealth, AI και διαλειτουργικότητα ΝΑΤΟ.

Η διασύνδεση αυτών των αξόνων υπό την εποπτεία του Ελληνικού Κέντρου Αμυντικής Καινοτομίας (ΕΛΚΑΚ) και του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας (ΥΠΕΘΑ) στο πλαίσιο της «Ατζέντας 2030» φιλοδοξεί να μετατρέψει την ερευνητική τεχνογνωσία σε μαζική βιομηχανική παραγωγή με αυστηρά εθνικά πρότυπα.

Πρόγραμμα «Αρχύτας»

Το πρόγραμμα «Αρχύτας» αποτελεί την πρώτη συγκροτημένη εθνική προσπάθεια ανάπτυξης ενός υβριδικού μη επανδρωμένου αεροχήματος κάθετης απογείωσης και προσγείωσης (Hybrid VTOL UAV). Αναπτύσσεται από την ΕΑΒ σε συνεργασία με τέσσερα ελληνικά πανεπιστήμια (Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας και Πανεπιστήμιο Πατρών). Το σύστημα σχεδιάστηκε για την εκτέλεση αποστολών επιτήρησης και αναγνώρισης πάνω από το νησιωτικό σύμπλεγμα του Αιγαίου και κρίσιμες υποδομές, ενσωματώνοντας στοιχεία χαμηλής παρατηρησιμότητας (stealth). Η ολοκλήρωση του πρωτοτύπου και οι επιχειρησιακές δοκιμές αναμένονται σχετικά σύντομα.

Πρόγραμμα «Γρύπας»

Ως φυσική εξέλιξη του «Αρχύτα», το πρόγραμμα «Γρύπας» στοχεύει στη σχεδίαση και κατασκευή ενός μεγαλύτερου, ένοπλου μη επανδρωμένου αεροχήματος (UCAV). Το σύστημα αυτό προορίζεται για αποστολές κρούσης και συλλογής πληροφοριών σε μεγάλες αποστάσεις, με σχεδιαστική πρόβλεψη για μεταφορά εξωτερικού οπλισμού και ικανότητα επιχειρήσεων σε απομακρυσμένες περιοχές ενδιαφέροντος (όπως η Ανατολική Μεσόγειος).

Το Ευρωπαϊκό πρόγραμμα LOTUS (Low Observable Tactical Unmanned System)

Το πρόγραμμα LOTUS, το οποίο χρηματοδοτείται από το Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Βιομηχανικής Ανάπτυξης στον Τομέα της Άμυνας (EDIDP) με προϋπολογισμό 9,7 εκατομμυρίων ευρώ, ηγείται από την μέχρι προηγουμένως ελληνική εταιρεία INTRACOM Defense (IDE) επικεφαλής κοινοπραξίας εταίρων από την Ελλάδα, την Κύπρο, την Ισπανία και την Оλλανδία.

Το LOTUS βασίζεται στην τεχνογνωσία που αποκτήθηκε από τα προγενέστερα ερευνητικά προγράμματα HCUAV RX-1 και DELAER RX-3 / RX-3 Plus. Αποτελεί ένα τακτικό μη επανδρωμένο σύστημα ISR επόμενης γενιάς, με καινοτόμα χαρακτηριστικά:

• Αρχιτεκτονική μητρικού σκάφους (Mothership) & Tube-Launched Drones: Το κύριο αερόχημα σχεδιασμού Blended Wing Body (BWB) φέρει τεχνολογία χαμηλής παρατηρησιμότητας (stealth) και δύναται να εξαπολύει έως και τέσσερα μικρότερα πτυσσόμενα drones (tube-launched) για επικίνδυνες αποστολές εγγύς αναγνώρισης, διατηρώντας το ίδιο σε ασφαλή απόσταση.
• Τεχνητή νοημοσύνη και Αυτονομία: Ενσωματώνει προηγμένους αλγόριθμους AI για την αυτόματη ανίχνευση, αναγνώριση και ταξινόμηση στόχων.
• Πρότυπα ΝΑΤΟ: Η αρχιτεκτονική του είναι εξ αρχής σχεδιασμένη για πλήρη συμμόρφωση με τα νατοϊκά πρότυπα STANAG 4586 (έλεγχος UCS) και STANAG 4671 (αξιοπλοΐα), προσφέροντας απόλυτη διαλειτουργικότητα με συμμαχικές δυνάμεις.

Ιδιωτικές πρωτοβουλίες και καινοτομία

Παράλληλα με τα κρατικά και ευρωπαϊκά προγράμματα, η ελληνική αμυντική βιομηχανία επιδεικνύει αξιοσημείωτη κινητικότητα. Εταιρείες όπως η ALTUS LSA έχουν αναπτύξει συστήματα όπως το KERVEROS (Hybrid VTOL με δυνατότητα μεταφοράς αντιαρματικών πυραύλων της MBDA), επιτυγχάνοντας ήδη εξαγωγική δραστηριότητα σε διεθνές επίπεδο. Εταιρείες όπως η SAS Technology με το SARISA και όχι μόνο συνεισφέρουν επίσης ενεργά στην εγχώρια παραγωγική αλυσίδα.

Ο ρόλος του ΕΛΚΑΚ και της «Ατζέντας 2030» στη διαμόρφωση Εθνικού προτύπου

Η αναγνώριση των προβλημάτων που προκαλεί η ανεξέλεγκτη πολυτυπία και η έλλειψη συντονισμού μεταξύ στρατιωτικών αναγκών και εγχώριας βιομηχανίας οδήγησε το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας (ΥΠΕΘΑ) στη προσπάθεια διαμόρφωσης ενιαίας στρατηγικής. Κεντρικός πυλώνας αυτής της νέας αρχιτεκτονικής είναι η ίδρυση του Ελληνικού Κέντρου Αμυντικής Καινοτομίας (ΕΛΚΑΚ).

Το ΕΛΚΑΚ σχεδιάστηκε με σκοπό τη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ των επιχειρησιακών απαιτήσεων των Γενικών Επιτελείων και του εγχώριου οικοσυστήματος καινοτομίας (startups, πανεπιστήμια, αμυντική βιομηχανία). Με προβλεπόμενο προϋπολογισμό που στοχεύει στη μόχλευση 800 εκατομμυρίων ευρώ σε ορίζοντα δεκαετίας, το ΕΛΚΑΚ αναλαμβάνει κομβικό ρόλο στην ορθολογική οργάνωση των εξοπλισμών.

Μέσω του ΕΛΚΑΚ, οι επιχειρησιακές ανάγκες των ΕΔ μεταφράζονται σε συγκεκριμένα τεχνολογικά προγράμματα, όπως διαγωνισμούς για την αντιμετώπιση σμηνών UAVs ή την ανάπτυξη τακτικών drones. Παράλληλα, θεσμοθετούνται κοινές τεχνικές προδιαγραφές για όλες τις μελλοντικές προμήθειες, υποχρεώνοντας τους κατασκευαστές να συμμορφώνονται με ένα εθνικό βιομηχανικό πρότυπο. Τέλος, διασφαλίζεται ότι τα ερευνητικά πρωτότυπα (όπως ο «Αρχύτας» ή το LOTUS) δεν θα παραμείνουν στο εργαστήριο, αλλά θα περάσουν σε γραμμές μαζικής παραγωγής από την ΕΑΒ και τις ιδιωτικές ελληνικές εταιρείες.

Στρατηγικό πλαίσιο ενοποίησης: Νατοϊκά πρότυπα, Αρχιτεκτονική MOSA και Διεθνείς συμπαραγωγές

Για να επιλυθεί οριστικά το αεροπορικό αδιέξοδο της πολυτυπίας, η Ελλάδα οφείλει να υιοθετήσει ένα αυστηρό πλαίσιο τεχνολογικής ενοποίησης, βασισμένο σε διεθνή πρότυπα και στρατηγικές συμπαραγωγής.

Υιοθέτηση προτύπων STANAG του ΝΑΤΟ

Η επίτευξη διαλειτουργικότητας σε ένα ετερογενές περιβάλλον απαιτεί την υποχρεωτική επιβολή συγκεκριμένων συμφωνιών τυποποίησης (Standardization Agreements – STANAG) του ΝΑΤΟ σε κάθε αερόχημα που εντάσσεται στο ελληνικό οπλοστάσιο, είτε εισαγόμενο είτε εγχώριο:

• STANAG 4586 (Standard Interfaces of UAV Control System): Αποτελεί το θεμέλιο για τον διαχωρισμό του Σταθμού Ελέγχου (UCS) από το ίδιο το αερόχημα. Επιτρέπει σε έναν ενοποιημένο σταθμό ελέγχου να διευθύνει διαφορετικά UAVs, ανεξαρτήτως κατασκευαστή, επιτυγχάνοντας Επίπεδα Διαλειτουργικότητας (Levels of Interoperability – LOI) από την απλή λήψη εικόνας έως τον πλήρη έλεγχο του αεροχήματος και των φορτίων του.
• STANAG 4609 (NATO Digital Motion Imagery Standard): Διασφαλίζει ότι όλα τα βίντεο και τα θερμικά δεδομένα που μεταδίδονται από τους αισθητήρες των UAVs φέρουν τυποποιημένα μεταδεδομένα (metadata) και χρονική σήμανση, επιτρέποντας την άμεση επεξεργασία τους από τα κεντρικά συστήματα C4ISR των ΕΔ.
• STANAG 7085 (Interoperable Data Links for Imaging Systems): Ορίζει τα πρότυπα για τις ζεύξεις δεδομένων εικόνας υψηλού εύρους ζώνης, διασφαλίζοντας ανθεκτικότητα σε παρεμβολές και συμβατότητα με επίγειους και αερομεταφερόμενους σταθμούς λήψης.
• STANAG 4671 (Unmanned Aircraft System Airworthiness Requirements): Καθορίζει τις απαιτήσεις αξιοπλοΐας για την ασφαλή ενσωμάτωση των στρατιωτικών UAVs στον εθνικό και ευρωπαϊκό εναέριο χώρο.

Αρχιτεκτονική Ανοικτών Συστημάτων (MOSA)

Η εφαρμογή της προσέγγισης Modular Open Systems Approach (MOSA) αποτελεί την τεχνολογική λύση για την αποφυγή του εγκλωβισμού σε έναν μόνο προμηθευτή (vendor lock-in). Με τη χρήση ανοικτών διεπαφών (open interfaces) στο λογισμικό και το υλικό (hardware):

• Νέοι αισθητήρες, τηλεπικοινωνιακές μονάδες ή αλγόριθμοι αυτονομίας μπορούν να ενσωματώνονται σε υφιστάμενες πλατφόρμες χωρίς να απαιτείται επανασχεδιασμός του αεροχήματος.
• Επιτυγχάνεται η ενοποίηση των τακτικών επικοινωνιών μέσω Δικτύων Tactical MANET/FANET (Mobile/Flying Ad-hoc Networks), όπως διαφάνηκε στις δοκιμές του RX-3 Plus και του προγράμματος SMOTANET της IDE.

Στρατηγική διεθνών συμπαραγωγών

Η αποκλειστική προμήθεια έτοιμων συστημάτων μέσω διακρατικών συμφωνιών FMS ή απευθείας αγορών πρέπει να αντικατασταθεί από ένα μοντέλο κοινοπρακτικών συμπαραγωγών. Η συμμετοχή της ελληνικής βιομηχανίας σε ευρωπαϊκά προγράμματα (όπως το LOTUS μέσω του EDIDP/EDF) αποδεικνύει ότι οι εγχώριες εταιρείες διαθέτουν την τεχνογνωσία να ηγηθούν διεθνών κοινοπραξιών.

Μέσω στοχευμένων διακρατικών συμφωνιών (π.χ. με τη Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο, τις ΗΠΑ ή το Ισραήλ), η Ελλάδα πρέπει να απαιτεί:

• Μεταφορά τεχνολογίας (Transfer of Technology – ToT) και εκτεταμένη εγχώρια βιομηχανική συμμετοχή (έως και 30-40% της αξίας της σύμβασης).
• Δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας (IPRs) για υποσυστήματα κρίσιμης σημασίας (λογισμικό C2, ζεύξεις δεδομένων, αλγόριθμοι AI).
• Δημιουργία περιφερειακών κέντρων συντήρησης και υποστήριξης (MRO) στην Ελλάδα (π.χ. στις εγκαταστάσεις της ΕΑΒ), μετατρέποντας την εγχώρια πολυτυπία σε εξαγωγικό πλεονέκτημα παροχής υπηρεσιών προς τρίτες χώρες.

Συμπεράσματα και επιχειρησιακές προτάσεις

Η σημερινή κατάσταση πολυτυπίας στα UAVs των Ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων αποτελεί προϊόν των πιεστικών αναγκών της τελευταίας δεκαετίας. Παρά το γεγονός ότι προσέφερε άμεσες λύσεις σε κρίσιμα επιχειρησιακά κενά, η διατήρηση αυτής της τακτικής μακροπρόθεσμα συνιστά ασύμφορη εφοδιαστική επιβάρυνση και σοβαρό εμπόδιο στη διεξαγωγή δικτυοκεντρικών επιχειρήσεων.

Για την επίλυση της πρόκλησης αυτής, συνιστώνται τα ακόλουθα θεσμικά και επιχειρησιακά βήματα:

• Θεσμοθέτηση Εθνικού προτύπου διαλειτουργικότητας UAV: Το ΥΠΕΘΑ, σε συνεργασία με το ΕΛΚΑΚ και το ΓΕΕΘΑ, οφείλει να εκδώσει άμεσα ένα υποχρεωτικό πλαίσιο προδιαγραφών για όλα τα μη επανδρωμένα συστήματα. Κάθε μελλοντική προμήθεια ή εγχώρια ανάπτυξη πρέπει να επιβάλλεται να είναι αυστηρά συμβατή με τα πρότυπα STANAG 4586, STANAG 4609 και STANAG 7085.
• Ανάπτυξη ενιαίου Εθνικού Σταθμού Ελέγχου (Universal GCS): Να χρηματοδοτηθεί μέσω του ΕΛΚΑΚ η ανάπτυξη ενός εθνικού, κυβερνο-ανθεκτικού λογισμικού Σταθμού Ελέγχου βασισμένου στην αρχιτεκτονική MOSA. Ο σταθμός αυτός θα πρέπει να είναι ικανός να ελέγχει τόσο τα εγχώρια συστήματα («Αρχύτας», LOTUS) όσο και τα εισαγόμενα τακτικά UAVs μέσω κατάλληλων προσαρμογέων λογισμικού (software adapters).
• Συγχώνευση και Βιομηχανοποίηση Εθνικών Προγραμμάτων: Να επιταχυνθεί η μετάβαση των ερευνητικών πρωτοτύπων («Αρχύτας», LOTUS) σε βιομηχανική παραγωγή. Η ΕΑΒ και οι ιδιωτικές ελληνικές εταιρείες πρέπει να διαμορφώσουν κοινές γραμμές παραγωγής, αποφεύγοντας την εσωτερική επικάλυψη πόρων και προσφέροντας τυποποιημένες πλατφόρμες για τον Στρατό Ξηράς, το Πολεμικό Ναυτικό και την Πολεμική Αεροπορία.
• Αλλαγή μοντέλου προμηθειών – Επιβολή συμπαραγωγών: Να τερματιστεί η τακτική της αγοράς ετοίμων συστημάτων «κλειστής αρχιτεκτονικής» (black-box systems). Κάθε νέα διεθνής σύμβαση πρέπει να περιλαμβάνει όρους συμπαραγωγής, μεταφοράς τεχνογνωσίας στο ΕΛΚΑΚ και ενοποίησης των τηλεπικοινωνιακών συστημάτων με το εθνικό δίκτυο C4ISR.
• Εξειδίκευση ρόλων ανα κατηγορία: Να καθοριστεί αυστηρός διαχωρισμός αποστολών για την αποφυγή επικαλύψεων. Τα βαρέα συστήματα MALE/HALE (Heron, MQ-9) να παραμείνουν σε στρατηγικό επίπεδο επιτήρησης, ενώ η τακτική επιτήρηση και οι αποστολές κρούσης στο Αιγαίο να αναληφθούν σταδιακά από τους εγχώριους στόλους («Αρχύτας», LOTUS).