Απαντώντας στο τουρκολιβυκό μνημόνιο: Η άσκηση των ελληνικών θαλάσσιων δικαιωμάτων 

Η έγκριση από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης του παράνομου, κατά την ελληνική θέση, τουρκολιβυκού μνημονίου επαναφέρει την ένταση στις σχέσεις Ελλάδας–Τουρκίας. Η Αθήνα υποστηρίζει ότι η συμφωνία αντίκειται στο Δίκαιο της Θάλασσας, καθώς αγνοεί τα δικαιώματα των ελληνικών νησιών, και ότι δεν μπορεί να θίξει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών. Η Άγκυρα απορρίπτει αυτές τις αιτιάσεις: επιμένει ότι το μνημόνιο συνάδει με το διεθνές δίκαιο και την αρχή της ευθυδικίας, και ότι τα νησιά δεν μπορούν να αποκόπτουν την προβολή των ηπειρωτικών ακτών ή να έχουν πάντοτε πλήρη επήρεια στην οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών. 

Η πολυετής οικονομική κρίση και οι καθυστερήσεις σε κρίσιμα εξοπλιστικά προγράμματα άφησαν σημαντικό μέρος του στόλου επιφανείας γερασμένο και τεχνολογικά παρωχημένο. Παρότι η ανανέωσή του έχει αρχίσει, θα χρειαστεί χρόνος ώσπου η Ελλάδα να αποκτήσει την απαιτούμενη ναυτική ισχύ για να στηρίζει με συνέπεια τις θαλάσσιες διεκδικήσεις της. Το 1902, ο Αμερικανός πρόεδρος Θεόδωρος Ρούζβελτ έγραφε: «Ένα καλό Ναυτικό δεν αποτελεί πρόκληση πολέμου, είναι η ασφαλέστερη εγγύηση της ειρήνης». Η φράση του αποκτά ιδιαίτερη σημασία σήμερα. Τα δικαιώματα που αναγνωρίζει το διεθνές δίκαιο χρειάζονται και αποφασιστικότητα για να ασκηθούν. Για την Ελλάδα, το ερώτημα είναι πώς μπορεί να απαντήσει νόμιμα και ενεργά στην τουρκική πολιτική, αξιοποιώντας κάθε νόμιμο μέσο που έχει στη διάθεσή της, ακόμη και πριν αποκτήσει την αναγκαία ναυτική ισχύ. 

Η άμεση ολοκλήρωση των μεγάλων θαλάσσιων εκκρεμοτήτων δεν είναι απλή υπόθεση. Η πολιτική διαίρεση της Λιβύης δυσχεραίνει την επίτευξη συμφωνίας, ενώ η οριοθέτηση Ελλάδας–Αιγύπτου του 2020 είναι μερική και δεν διευθετεί όλες τις εκκρεμείς περιοχές της Ανατολικής Μεσογείου. Στο Αιγαίο, η Ελλάδα έχει το δικαίωμα να επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα έως τα 12 ναυτικά μίλια, όμως η Τουρκία έχει απειλήσει να θεωρήσει μια τέτοια κίνηση casus belli. Αυτό το πολιτικό κόστος δεν πρέπει να οδηγεί την Ελλάδα σε αδράνεια. Μέχρι να προχωρήσουν οι μεγάλες οριοθετήσεις και να ενισχυθεί η ναυτική της ισχύς, μπορεί να ασκήσει με συνέπεια τα υπόλοιπα δικαιώματα που της παρέχει η UNCLOS. 

Αύξηση των χωρικών υδάτων 

Η χάραξη ευθειών γραμμών βάσης (ΕΓΒ) αποτελεί ένα πρώτο βήμα για την αύξηση της θαλάσσιας έκτασης υπό ελληνική κυριαρχία. Κανονικά, τα χωρικά ύδατα μετρώνται από την ακτογραμμή, ακολουθώντας τις εσοχές και τις προεξοχές της. Όπου όμως η γεωγραφία της ακτής και οι προϋποθέσεις του Δικαίου της Θάλασσας το επιτρέπουν, μπορούν να ενωθούν κατάλληλα παράκτια σημεία με ευθείες γραμμές, από τις οποίες ξεκινά πλέον η μέτρηση. Έτσι, η αφετηρία μεταφέρεται σε ορισμένα σημεία προς τη θάλασσα, μετατοπίζοντας αντίστοιχα το εξωτερικό όριο των χωρικών υδάτων, χωρίς να αλλάζει το εύρος τους. Δηλαδή, αυξάνεται η έκτασή τους χωρίς επέκταση στα 12 ναυτικά μίλια, που τόσο ενοχλεί τη σύμμαχο και γείτονα χώρα. 

Η εφαρμογή των ΕΓΒ, σε συνδυασμό με το κλείσιμο κόλπων, έχει εκτιμηθεί ότι μπορεί να αυξήσει την έκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων κατά περίπου 2–3%. Μάλιστα, η Ελλάδα έχει ήδη αξιοποιήσει αυτή τη δυνατότητα: το 2020 προχώρησε σε χάραξη ευθειών γραμμών βάσης και κλείσιμο κόλπων στην περιοχή του Ιονίου έως το ακρωτήριο Ταίναρο, δημιουργώντας προηγούμενο για την εφαρμογή της μεθόδου και σε άλλες κατάλληλες περιοχές. 

Η σταδιακή επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 ν.μ. 

Η επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια μπορεί να συνεχιστεί σταδιακά, ακολουθώντας το προηγούμενο του Ιονίου, όπου εφαρμόστηκε τον Ιανουάριο του 2021. Επόμενο βήμα θα μπορούσαν να αποτελέσουν οι ακτές της ηπειρωτικής Ελλάδας όπου δεν έχει ήδη εφαρμοστεί και στη συνέχεια, οι υπόλοιπες περιοχές εκτός Αιγαίου. Έτσι, θα απομένει για το τελικό στάδιο η επέκταση γύρω από τα νησιά του Αιγαίου, σε χρόνο που θα επιλέξει η Ελλάδα, με ρητή διατήρηση του σχετικού δικαιώματός της. 

Αφαιρώντας από την Τουρκία το χαρτί του μεταναστευτικού 

Η συνορεύουσα ζώνη είναι μια θαλάσσια ζώνη πέρα από τα χωρικά ύδατα, η οποία μπορεί να φτάνει μέχρι τα 24 ναυτικά μίλια από τις γραμμές βάσης. Δεν προσδίδει στην Ελλάδα κυριαρχία, αλλά συγκεκριμένες εξουσίες ελέγχου για την πρόληψη και την καταστολή παραβάσεων της τελωνειακής, φορολογικής, μεταναστευτικής και υγειονομικής νομοθεσίας που συνδέονται με την επικράτεια ή τα χωρικά της ύδατα. 

Στην πράξη, η θέσπισή της θα έδινε στο Λιμενικό πρόσθετη νομική βάση για στοχευμένους ελέγχους σκαφών που κατευθύνονται προς την Ελλάδα, πριν αυτά εισέλθουν στα χωρικά ύδατα, όταν υπάρχουν ενδείξεις επικείμενης παράβασης της μεταναστευτικής νομοθεσίας. Θα ενίσχυε, επομένως, τη δυνατότητά του να παρεμβαίνει εγκαίρως και σε μεγαλύτερη απόσταση από τις ακτές, συμβάλλοντας στην πάταξη της παράνομης διακίνησης μεταναστών και στην αποτροπή παράνομων εισόδων στη χώρα. Έτσι, η Ελλάδα θα αποκτούσε ένα επιπλέον νόμιμο εργαλείο για τον περιορισμό της εργαλειοποίησης του μεταναστευτικού από την Τουρκία. 

Ελληνικοί κανόνες στην αλιεία του Αιγαίου 

Η Ελλάδα μπορεί να προχωρήσει στη θέσπιση Ζώνης Προστασίας της Αλιείας, ώστε τα τουρκικά σκάφη που θα επιτρέπεται να ψαρεύουν σε αυτήν να τηρούν τους ίδιους κανόνες με τα ελληνικά. Το άνοιγμα των διχτυών, τα επιτρεπόμενα εργαλεία και οι περίοδοι απαγόρευσης θα υπόκεινται στους εφαρμοστέους ευρωπαϊκούς κανόνες. Το Λιμενικό θα μπορεί να ανεβαίνει στα σκάφη, να ελέγχει τα δίχτυα και τα αλιεύματά τους και, όπου διαπιστώνει παραβάσεις, να επιβάλλει τις προβλεπόμενες κυρώσεις. Αυτά προϋποθέτουν, βέβαια, τη νόμιμη θεμελίωση ελληνικής αλιευτικής δικαιοδοσίας στην περιοχή. 

Για τους Τούρκους αλιείς, αυτό θα σημαίνει ότι η παρουσία τους στη ζώνη θα συνοδεύεται από συγκεκριμένες υποχρεώσεις και ουσιαστικό έλεγχο. Όσοι σήμερα ωφελούνται από πρακτικές που απαγορεύονται στους Έλληνες θα χάσουν αυτό το πλεονέκτημα. Εφόσον η τήρηση των κανόνων μειώσει τα αλιεύματα και το κέρδος τους, ορισμένοι ενδέχεται να επιλέξουν μόνοι τους να αλιεύουν αλλού. Μια τέτοια εξέλιξη θα περιόριζε τα έσοδα της τουρκικής αλιείας, υπενθυμίζοντας στην Άγκυρα ότι η Ελλάδα είναι αποφασισμένη να ασκήσει στην πράξη τα κυριαρχικά της δικαιώματα στους θαλάσσιους πόρους του Αιγαίου, ξεκινώντας από την αλιεία. 

Ασκώντας σήμερα τα δικαιώματά της πάνω σε αυτόν τον θαλάσσιο πόρο, η Ελλάδα θα αποκτούσε εμπειρία στη διαχείριση, την αδειοδότηση και την επιτήρηση, προετοιμάζοντας το έδαφος για τη μελλοντική θέσπιση ΑΟΖ. Η Ισπανία προσφέρει σχετικό προηγούμενο: θέσπισε Ζώνη Προστασίας της Αλιείας στη Μεσόγειο το 1997 και προχώρησε σε ανακήρυξη ΑΟΖ στη βορειοδυτική Μεσόγειο το 2013. 

Από το δικαίωμα στην πράξη 

Η Ελλάδα διαθέτει νόμιμες επιλογές για να απαντήσει έμπρακτα στην τουρκική πολιτική. Οι ευθείες γραμμές βάσης, η σταδιακή επέκταση στα 12 ναυτικά μίλια, η συνορεύουσα ζώνη και η θέσπιση αλιευτικής ζώνης μπορούν να αποτελέσουν διαδοχικά βήματα μιας πολιτικής που αξιοποιεί όσα προβλέπει το Δίκαιο της Θάλασσας. Η ενίσχυση του Πολεμικού Ναυτικού και του Λιμενικού πρέπει να προχωρά παράλληλα, ώστε κάθε απόφαση να συνοδεύεται από τη δυνατότητα εφαρμογής της. 

Η σταδιακή άσκηση αυτών των δικαιωμάτων χρειάζεται σχέδιο και συνέχεια. Διαφορετικά, το «σε χρόνο που θα επιλέξει η Ελλάδα» κινδυνεύει να μετατραπεί ξανά σε αναβολή επ’ αόριστον. Το μήνυμα προς την Άγκυρα πρέπει να είναι σαφές: η Ελλάδα καθορίζει η ίδια τον χρόνο και τον τρόπο άσκησης των νόμιμων δικαιωμάτων της. Η Ελλάδα οφείλει πλέον να το αποδεικνύει στην πράξη, διαθέτοντας παράλληλα την αναγκαία στρατιωτική ισχύ για να προασπίζεται.