Κυρώσεις στη Λιβύη: Η Αθήνα οφείλει να κάνει ακριβό το τουρκολιβυκό μνημόνιο για τη Βεγγάζη και την Τρίπολη

Η ψηφοφορία της 20ής Οκτωβρίου στη Βεγγάζη δεν ήταν διπλωματικό ατύχημα. Ήταν επιλογή, και οι επιλογές που στρέφονται εναντίον της Κρήτης πρέπει να έχουν κόστος. Η Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης ενέκρινε ομόφωνα το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019, ακύρωσε την Απόφαση αριθ. 1 του 2020 με την οποία το είχε απορρίψει και ακύρωσε την Απόφαση αριθ. 6 του 2020 που ζητούσε τη διακοπή των σχέσεων με την Άγκυρα. Μέσα σε λίγες ώρες ο Τσαγρί Ερχάν, επικεφαλής σύμβουλος του Ερντογάν για την εξωτερική πολιτική, έγραψε «Καλορίζικο για τη Γαλάζια Πατρίδα μας». Η Αθήνα θα απαντήσει, όπως κάθε φορά από το 2019, ότι το μνημόνιο είναι άκυρο και ανυπόστατο. Αυτό είναι νομικά σωστό και θα παραμείνει σωστό. Πολιτικά όμως η ανατολική και η δυτική Λιβύη έμαθαν κάτι πιο επικίνδυνο: ότι μπορεί να κινείται απέναντι στα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα χωρίς να πληρώνει απολύτως τίποτα. Αυτό πρέπει να αλλάξει, με εθνικά μέτρα που η κυβέρνηση μπορεί να πάρει αμέσως και με ευρωπαϊκές κυρώσεις για τις οποίες τα νομικά εργαλεία υπάρχουν ήδη.

Μια σειρά εχθρικών κινήσεων, όχι ένα μεμονωμένο επεισόδιο

Όποιος δει την κύρωση ως κεραυνό εν αιθρία χάνει την εικόνα. Στις 27 Μαΐου 2025 η Τρίπολη κατέθεσε στον ΟΗΕ τα όρια υφαλοκρηπίδας που διεκδικεί νότια της Κρήτης, και τον Ιούνιο του 2025 η λιβυκή Εθνική Εταιρεία Πετρελαίου υπέγραψε με την τουρκική TPAO συμφωνία για σεισμικές έρευνες. Στις 6 Ιουλίου 2025 ο Γιώργος Γεραπετρίτης βρέθηκε στη Βεγγάζη και συναντήθηκε με τον στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ. Δύο ημέρες αργότερα οι ίδιες αρχές της Βεγγάζης κήρυξαν ανεπιθύμητη την ευρωπαϊκή αντιπροσωπεία του επιτρόπου Μάγκνους Μπρούνερ, στην οποία συμμετείχε ο Έλληνας υπουργός Μετανάστευσης Θάνος Πλεύρης, μαζί με τους υπουργούς Εσωτερικών της Ιταλίας και της Μάλτας. Την ίδια χρονιά το Λιμενικό κατέγραψε περισσότερες από 18.000 αφίξεις μεταναστών στην Κρήτη, έναντι περίπου 5.000 το 2024, με τις περισσότερες βάρκες να ξεκινούν από τις ακτές γύρω από το Τομπρούκ, δηλαδή από περιοχή που ελέγχει ο Χαφτάρ.

Το 2026 η πίεση συνεχίστηκε. Στις 24 Αυγούστου η Λιβύη έστειλε ρηματική διακοίνωση στην Αθήνα κατά της ελληνικής πρόσκλησης για σεισμικές έρευνες νότια της Κρήτης, της Πελοποννήσου και στο Ιόνιο, προειδοποιώντας ότι η συνέχισή τους μπορεί να οδηγήσει σε αναστολή των συνομιλιών για την οριοθέτηση. Οι ελληνικές διπλωματικές πηγές χαρακτήρισαν τους ισχυρισμούς ανυπόστατους. Στις 6 Οκτωβρίου ο Αγκίλα Σάλεχ, ο άνθρωπος που επί έξι χρόνια κρατούσε το μνημόνιο εκτός ημερήσιας διάταξης, έχασε την προεδρία της Βουλής από τον Ας-Σαλχίν αλ-Ουμπάιντι, πρώην επικεφαλής της λιβυκοτουρκικής ομάδας φιλίας. Δύο εβδομάδες αργότερα το μνημόνιο εγκρίθηκε χωρίς ούτε μία αντίθετη ψήφο. Πρόκειται για διαδοχικές κινήσεις με κοινή κατεύθυνση: τη Γαλάζια Πατρίδα νότια της Κρήτης.

Τι έδωσε η Αθήνα στη Βεγγάζη και τι πήρε

Η ελληνική πολιτική απέναντι στην ανατολική Λιβύη στηρίχτηκε τα τελευταία δύο χρόνια σχεδόν αποκλειστικά στο καρότο. Μετά τη Βεγγάζη τον Ιούλιο του 2025, ο Μπελκασέμ Χαφτάρ, γενικός διευθυντής του Ταμείου Ανάπτυξης και Ανασυγκρότησης της Λιβύης, έγινε δεκτός στο υπουργείο Εξωτερικών στις 8 Σεπτεμβρίου 2025 και την επόμενη ημέρα από τον πρωθυπουργό. Συζητήθηκαν η οικονομική συνεργασία σε κατασκευές, ενέργεια και μεταφορές, μια αποστολή ελληνικών επιχειρήσεων στη Βεγγάζη και η συνέχιση της εκπαίδευσης Λίβυων αξιωματικών της ακτοφυλακής στην Ελλάδα. Τον Οκτώβριο του 2025 ο αντιστράτηγος Χαλίντ Χαφτάρ συναντήθηκε στην Αθήνα με τον Νίκο Δένδια και τον Α/ΓΕΕΘΑ για την ενίσχυση της στρατιωτικής συνεργασίας. Στις 15 Ιουνίου 2026 ήταν η σειρά του Σαντάμ Χαφτάρ, του ανθρώπου που σήμερα ελέγχει την ανατολική Λιβύη, να συναντηθεί με τον Γεραπετρίτη στην Αθήνα.

Και οι τρεις γιοι του στρατάρχη πέρασαν από την ελληνική πρωτεύουσα με κόκκινο χαλί. Η Βεγγάζη πήρε διεθνή νομιμοποίηση, προοπτική ελληνικών επενδύσεων και ανοιχτή γραμμή με το ΓΕΕΘΑ. Η Ελλάδα πήρε διαβεβαιώσεις ότι το μνημόνιο δεν θα έρθει ποτέ προς κύρωση. Οι διαβεβαιώσεις αυτές κράτησαν όσο κράτησε ο Σάλεχ στην προεδρία. Η εμπειρία δείχνει ότι η οικογένεια Χαφτάρ σέβεται τη δύναμη και το συμφέρον, και η Άγκυρα της πρόσφερε και τα δύο: απείλησε, όπως μεταδόθηκε, με επανέναρξη της πλήρους στρατιωτικής στήριξης προς την Τρίπολη και με πάγωμα των τουρκικών επενδύσεων στη Βεγγάζη. Η Ελλάδα, αντίθετα, δεν έβαλε ποτέ στο τραπέζι το τι θα χάσει η Βεγγάζη αν περάσει την κόκκινη γραμμή.

Τα εθνικά μέτρα που η κυβέρνηση μπορεί να πάρει αμέσως

Η Ελλάδα δεν χρειάζεται την άδεια κανενός για να αλλάξει τον τρόπο που συνομιλεί με τη Βεγγάζη. Το πρώτο βήμα είναι πολιτικό: πάγωμα κάθε επαφής υψηλού επιπέδου με την οικογένεια Χαφτάρ και με το νέο προεδρείο της Βουλής, μέχρι να ανακληθεί η απόφαση της 20ής Οκτωβρίου, και ανάκληση του Έλληνα γενικού προξένου στη Βεγγάζη για διαβουλεύσεις. Η Αθήνα έχει το προηγούμενο: τον Δεκέμβριο του 2019, μία ημέρα μετά την κύρωση του μνημονίου από την Τουρκική Εθνοσυνέλευση, απέλασε τον Λίβυο πρέσβη. Το δεύτερο βήμα είναι οικονομικό: αναστολή της αποστολής ελληνικών επιχειρήσεων στη Βεγγάζη και κάθε κρατικής στήριξης σε έργα του Ταμείου Ανασυγκρότησης που διευθύνει ο Μπελκασέμ Χαφτάρ, έως ότου η Βεγγάζη αποδείξει ότι οι ελληνικές εταιρείες δεν θα χτίζουν λιμάνια και δρόμους για ένα καθεστώς που ψηφίζει τη διαγραφή της Κρήτης από τον χάρτη.

Το τρίτο βήμα αφορά τα πρόσωπα. Το ελληνικό Γενικό Προξενείο στη Βεγγάζη, που λειτουργεί από το 2021, εκδίδει θεωρήσεις Σένγκεν για την ανατολική Λιβύη, και η Ελλάδα μπορεί να τις αρνείται σε βουλευτές, αξιωματούχους και επιχειρηματίες του περιβάλλοντος Χαφτάρ που οργάνωσαν και ψήφισαν την κύρωση, κάτι που για μια ελίτ που ταξιδεύει, ψωνίζει και επενδύει στην Ευρώπη έχει πολύ πραγματικό κόστος. Το τέταρτο βήμα είναι στρατιωτικό: αναστολή της εκπαίδευσης της λιβυκής ακτοφυλακής και κάθε στρατιωτικής συνεργασίας με τις δυνάμεις του Χαφτάρ, με σαφές μήνυμα ότι η συνεργασία για το μεταναστευτικό είναι υποχρέωση της Βεγγάζης και όχι χάρη προς την Αθήνα. Και το πέμπτο, το πιο ουσιαστικό, είναι η άσκηση των δικαιωμάτων: οι έρευνες νότια της Κρήτης πρέπει να συνεχιστούν κανονικά, με την παρουσία του Πολεμικού Ναυτικού όπου χρειαστεί. Η Άγκυρα έχει ήδη χαρακτηρίσει «παράνομες» τις ελληνικές έρευνες και έχει μιλήσει για βοήθεια στη Λιβύη. Κάθε μέρα καθυστέρησης στα οικόπεδα της Κρήτης είναι μια μέρα που το μνημόνιο αποκτά πραγματικό αποτέλεσμα.

Το ευρωπαϊκό οπλοστάσιο υπάρχει ήδη

Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν χρειάζεται να εφεύρει τίποτα. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο αποφάνθηκε ήδη στις 12 Δεκεμβρίου 2019 ότι το μνημόνιο παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών, δεν συνάδει με το Δίκαιο της Θάλασσας και δεν μπορεί να παράγει έννομες συνέπειες για τρίτα κράτη. Η Ένωση διαθέτει επίσης ειδικό καθεστώς κυρώσεων για τη Λιβύη, την Απόφαση 2015/1333, με δεσμεύσεις περιουσιακών στοιχείων και απαγορεύσεις εισόδου για πρόσωπα που απειλούν την ειρήνη και τη σταθερότητα της χώρας. Και, το σημαντικότερο, διαθέτει από τις 11 Νοεμβρίου 2019 καθεστώς κυρώσεων για τις μη εγκεκριμένες γεωτρήσεις της Τουρκίας στην Ανατολική Μεσόγειο, με το οποίο είχαν μπει στη λίστα δύο στελέχη της TPAO το 2020.

Εδώ βρίσκεται και η ευκαιρία. Το καθεστώς για τις τουρκικές γεωτρήσεις λήγει στις 30 Νοεμβρίου 2026. Με την Απόφαση 2025/2395 το Συμβούλιο το παρέτεινε για έναν χρόνο, αλλά με κενή λίστα, και το κείμενό του καλύπτει μόνο δραστηριότητες που δεν έχει εγκρίνει η Κυπριακή Δημοκρατία στη δική της ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα. Η ανανέωση πρέπει να αποφασιστεί ομόφωνα μέσα στις επόμενες εβδομάδες, άρα η Αθήνα έχει στα χέρια της και τον χρόνο και τη διαπραγματευτική ισχύ. Η ελληνική θέση πρέπει να είναι σαφής: καμία απλή παράταση, αλλά επέκταση του καθεστώτος ώστε να καλύπτει τις θαλάσσιες ζώνες όλων των κρατών-μελών και κάθε πρόσωπο ή εταιρεία, τουρκική ή λιβυκή, που επιχειρεί να εφαρμόσει το μνημόνιο στην πράξη. Παράλληλα, η Ελλάδα μπορεί να ζητήσει νέο κριτήριο εγγραφής στο καθεστώς της Λιβύης για όσους υπονομεύουν τα κυριαρχικά δικαιώματα κρατών-μελών.

Η αντίρρηση είναι γνωστή: η Ιταλία και άλλες χώρες με ενεργειακά και μεταναστευτικά συμφέροντα στη Λιβύη δεν θα θέλουν να κλείσουν πόρτες. Η ομοφωνία όμως δουλεύει προς δύο κατευθύνσεις. Κάθε ευρωπαϊκή απόφαση για τη Λιβύη, από τη χρηματοδότηση της λιβυκής ακτοφυλακής μέχρι τα πακέτα για το μεταναστευτικό, χρειάζεται και την ελληνική ψήφο. Η Ελλάδα έχει επιπλέον έναν φυσικό σύμμαχο στο Κάιρο, που μόλις στις 15 Οκτωβρίου επανέλαβε μαζί με την Αθήνα την προσήλωση στην UNCLOS, και ελληνικό διοικητή στην ευρωπαϊκή επιχείρηση IRINI που επιτηρεί το εμπάργκο όπλων ανοιχτά της Λιβύης. Η Ευρώπη δεν θα κινηθεί από μόνη της. Θα κινηθεί αν η Αθήνα το θέσει ως όρο.

Βαριές εμπορικές και οικονομικές κυρώσεις μέχρι να ανακληθεί η απόφαση

Τα πολιτικά μέτρα στέλνουν μήνυμα. Τα εμπορικά μέτρα αλλάζουν συμπεριφορές. Και εδώ η Ευρώπη κρατά στα χέρια της σχεδόν όλη την οικονομία της Λιβύης. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το 2024, η ΕΕ απορροφά το 75,9% των λιβυκών εξαγωγών και παρέχει το 62,9% των εισαγωγών της χώρας. Οι ευρωπαϊκές εισαγωγές από τη Λιβύη έφτασαν τα 21,1 δισ. ευρώ, κατά 98% πετρέλαιο και ορυκτά προϊόντα, ενώ οι ευρωπαϊκές εξαγωγές προς τη Λιβύη ήταν 7,2 δισ. ευρώ, με κύρια είδη τα καύσιμα, τα μηχανήματα και τα τρόφιμα. Η Λιβύη δεν έχει καν Συμφωνία Σύνδεσης με την ΕΕ, άρα δεν υπάρχει κανένα προνομιακό πλαίσιο που να πρέπει να «σπάσει» πριν επιβληθούν μέτρα. Μια χώρα που ζει από τα πετροδολάρια της Ευρώπης δεν μπορεί να ψηφίζει τη διαγραφή ενός ευρωπαϊκού νησιού από τον χάρτη και να συνεχίζει να πουλάει πετρέλαιο στην Ευρώπη σαν να μη συνέβη τίποτα.

Η Αθήνα πρέπει να ζητήσει στο Συμβούλιο Εξωτερικών Υποθέσεων ένα πακέτο κλιμακούμενων κυρώσεων με σαφή στόχο. Στο πρώτο στάδιο, απαγόρευση εξαγωγής από την ΕΕ μηχανημάτων, οχημάτων, κατασκευαστικού εξοπλισμού, ειδών πολυτελείας, προϊόντων διπλής χρήσης και εξοπλισμού και υπηρεσιών για την πετρελαϊκή βιομηχανία, δηλαδή όλων όσων χρειάζονται τα έργα του Ταμείου Ανασυγκρότησης, οι ένοπλες δυνάμεις του Χαφτάρ και οι πετρελαϊκές εταιρείες για να λειτουργούν και να επεκτείνονται. Μαζί, δέσμευση περιουσιακών στοιχείων και απαγόρευση εισόδου σε όλη την ΕΕ για τα μέλη της οικογένειας Χαφτάρ, για τη διοίκηση του Ταμείου Ανασυγκρότησης και για τους βουλευτές που ψήφισαν την κύρωση, και απαγόρευση στις ευρωπαϊκές τράπεζες και εταιρείες να συνάπτουν συμβάσεις με το Ταμείο. Στο ίδιο στάδιο η Ελλάδα πρέπει να μπλοκάρει κάθε αίτημα χαλάρωσης για τα δεσμευμένα από το 2011 κεφάλαια της Λιβυκής Αρχής Επενδύσεων, που η Λιβύη επιδιώκει χρόνια να αποκτήσει ξανά.

Στο δεύτερο στάδιο, αν η Βουλή δεν ανακαλέσει την απόφαση, περιορισμοί στις εισαγωγές λιβυκού αργού: ποσοστώσεις και αποκλεισμός φορτίων από εταιρείες και τερματικούς σταθμούς που συνδέονται με όσους προωθούν το μνημόνιο, και απαγόρευση στα πλοία με σημαία κράτους-μέλους να μεταφέρουν αυτά τα φορτία. Η Ευρώπη έχει πλέον εμπειρία από το ρωσικό πετρέλαιο και ξέρει να σχεδιάζει τέτοια μέτρα χωρίς να τινάζει στον αέρα την αγορά, ενώ το λιβυκό αργό αντικαθίσταται ευκολότερα από το ρωσικό. Τα τρόφιμα και τα φάρμακα μένουν εκτός, όπως σε κάθε ευρωπαϊκό καθεστώς κυρώσεων. Ο στόχος είναι να πονέσουν τα ταμεία της Βεγγάζης και της Τρίπολης, όχι τα νοσοκομεία τους, και αυτό είναι και το ισχυρότερο επιχείρημα της Αθήνας απέναντι στους εταίρους που θα διστάσουν.

Σε εθνικό επίπεδο, η Ελλάδα μπορεί να κάνει πολύ περισσότερα από μια διπλωματική διαμαρτυρία. Μπορεί να απαγορεύσει την πρόσβαση σε ελληνικά λιμάνια, ναυπηγεία και υπηρεσίες ανεφοδιασμού σε κάθε πλοίο που συμμετέχει σε έρευνες ή εργασίες με βάση το τουρκολιβυκό μνημόνιο, να σταματήσει κάθε κρατική ασφάλιση εξαγωγών και κάθε κρατική στήριξη ελληνικών επιχειρήσεων για εργασίες στη Λιβύη, να αναστείλει τις διμερείς συμφωνίες συνεργασίας και να παγώσει τη χορήγηση θεωρήσεων από το Γενικό Προξενείο της Βεγγάζης και την πρεσβεία της Τρίπολης, με εξαιρέσεις μόνο για ιατρικούς και ανθρωπιστικούς λόγους. Κάθε μέτρο πρέπει να έχει ένα μόνο κλειδί για να αρθεί: την ανάκληση της κύρωσης και την έναρξη πραγματικών διαπραγματεύσεων για οριοθέτηση με βάση την UNCLOS. Μέχρι τότε, η πίεση πρέπει να ανεβαίνει, όχι να χαλαρώνει.

«Θα σπρώξουμε τη Βεγγάζη στην Άγκυρα»

Το βασικό επιχείρημα κατά των κυρώσεων είναι ότι η πίεση θα ρίξει την ανατολική Λιβύη οριστικά στην αγκαλιά της Τουρκίας. Η ψηφοφορία της 20ής Οκτωβρίου το έχει ήδη απαντήσει: η Βεγγάζη πήγε στην Άγκυρα ενώ η Αθήνα την αντιμετώπιζε με απόλυτη καλή θέληση. Η πολιτική της ανταμοιβής χωρίς όρους έχει ήδη δοκιμαστεί και απέτυχε. Οι κυρώσεις που χρειάζονται δεν στρέφονται κατά του λιβυκού λαού. Στοχεύουν πρόσωπα, έργα, ταξίδια και έσοδα, και μπορούν να αρθούν την ίδια μέρα που η Βουλή θα ανακαλέσει την απόφασή της. Ταυτόχρονα, ο δίαυλος με την Τρίπολη μένει ανοιχτός: η εντολή Ντμπεϊμπά για επιτάχυνση της οριοθέτησης με Ελλάδα και Μάλτα και η Μικτή Επιτροπή που συμφωνήθηκε στην Τρίπολη τον Απρίλιο δείχνουν ότι στη Λιβύη υπάρχουν και συνομιλητές που μπορούν να ανταμειφθούν αν πράξουν σωστά.

Το μήνυμα που πρέπει να φτάσει στη Βεγγάζη και την Τρίπολη είναι απλό. Η Ελλάδα θέλει μια σταθερή και ενωμένη Λιβύη, θέλει συνεργασία στο μεταναστευτικό και θέλει μια οριοθέτηση με βάση το Δίκαιο της Θάλασσας. Δεν θα χρηματοδοτεί, δεν θα νομιμοποιεί και δεν θα εκπαιδεύει όσους ψηφίζουν ότι η Κρήτη δεν έχει θάλασσα. Οι Τούρκοι έδειξαν στη Βεγγάζη τι κερδίζει μαζί τους και τι χάνει χωρίς αυτούς. Ήρθε η ώρα να το κάνει και η Αθήνα.

Σχετικές αναλύσεις: Η Βουλή της Αν. Λιβύης ενέκρινε ομόφωνα το παράνομο τουρκολιβυκό μνημόνιο · Εκτός προεδρίας ο Αγκίλα Σάλεχ: Κακά μαντάτα για την Ελλάδα · Η Ελλάδα απέναντι στη λιβυκή ρηματική διακοίνωση: Ώρα για στρατηγική αντεπίθεση · Ελλάδα–Αίγυπτος: Τρίτος γύρος διαβουλεύσεων για τη Λιβύη

Συχνές ερωτήσεις για τις κυρώσεις στη Λιβύη