Αποστρατιωτικοποίηση των νησιών του Αιγαίου: Τι λένε οι Συνθήκες της Λωζάννης και των Παρισίων και τι υποστηρίζουν Αθήνα και Άγκυρα

Στη διαφωνία για την αποστρατιωτικοποίηση των νησιών του Αιγαίου η Αθήνα και η Άγκυρα επικαλούνται τρία συμβατικά κείμενα: το άρθρο 13 της Συνθήκης της Λωζάννης του 1923, τη Σύμβαση των Στενών του 1923 για τη Λήμνο και τη Σαμοθράκη και το άρθρο 14 της Συνθήκης Ειρήνης με την Ιταλία του 1947. Η Τουρκία υποστηρίζει ότι η ελληνική κυριαρχία στα νησιά εξαρτάται από τη διατήρηση του αποστρατιωτικοποιημένου καθεστώτος τους. Η Ελλάδα, με επιστολή της προς τον ΟΗΕ, απορρίπτει αυτή τη σύνδεση και υποστηρίζει ότι οι συνθήκες καθόρισαν οριστικά την ελληνική κυριαρχία στα νησιά και ότι τα θαλάσσια δικαιώματα των νησιών δεν συνδέονται με την αποστρατιωτικοποίηση.

Ποια συνθήκη αφορά ποια νησιά

• Λέσβος, Χίος, Σάμος, Ικαρία (Λωζάννη, 24 Ιουλίου 1923, άρθρο 13): απαγορεύεται η δημιουργία ναυτικής βάσης και οχύρωσης. Τα ελληνικά στρατιωτικά αεροσκάφη δεν επιτρέπεται να πετούν πάνω από τα μικρασιατικά παράλια και, αντίστοιχα, η Τουρκία οφείλει να απαγορεύει στα δικά της στρατιωτικά αεροσκάφη να πετούν πάνω από τα νησιά. Οι ελληνικές δυνάμεις περιορίζονται στο κανονικό σώμα κληρωτών, που μπορεί να εκπαιδεύεται επιτόπου, και σε δύναμη χωροφυλακής και αστυνομίας ανάλογη με εκείνη του υπόλοιπου ελληνικού εδάφους. Η Τουρκία υποστηρίζει ότι η Ελλάδα παραβιάζει τους περιορισμούς. Η Ελλάδα απαντά ότι το άρθρο 13 περιορίζει ναυτικές βάσεις και οχυρώσεις και δεν εξαρτά την κυριαρχία από κανέναν όρο.
• Λήμνος, Σαμοθράκη (Σύμβαση των Στενών, 24 Ιουλίου 1923, άρθρο 4): την επικαλούνται και οι δύο κυβερνήσεις ως πηγή παλαιότερου καθεστώτος αποστρατιωτικοποίησης. Η Ελλάδα λέει ότι η Σύμβαση του Μοντρέ του 1936 την κατήργησε. Η Τουρκία υποστηρίζει ότι η Σύμβαση του Μοντρέ δεν έθεσε τέλος σε καμία υποχρέωση που δεσμεύει την Ελλάδα.
• Δωδεκάνησα, μεταξύ άλλων η Ρόδος, η Κως, η Λέρος και το Καστελλόριζο (Συνθήκη Ειρήνης με την Ιταλία, 10 Φεβρουαρίου 1947, άρθρο 14): η Ιταλία παραχωρεί τα νησιά στην Ελλάδα «με πλήρη κυριαρχία» και η συνθήκη ορίζει ότι «τα νησιά αυτά είναι και παραμένουν αποστρατιωτικοποιημένα». Η Ελλάδα λέει ότι η Τουρκία, που δεν είναι μέρος της συνθήκης, δεν μπορεί να την επικαλείται. Η Τουρκία τη χαρακτηρίζει κατ’ εξοχήν συνθήκη αποστρατιωτικοποίησης.

Τι ορίζει η Λωζάννη για τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου

Στο κείμενο της Συνθήκης της Λωζάννης που φιλοξενεί το αρχείο του Πανεπιστημίου Μπρίγκαμ Γιανγκ, το άρθρο 12 επιβεβαιώνει την απόφαση της Διάσκεψης του Λονδίνου του 1914 για την ελληνική κυριαρχία στα νησιά της Ανατολικής Μεσογείου, εκτός από την Ίμβρο, την Τένεδο και τις Λαγούσες, και κατονομάζει τη Λήμνο, τη Σαμοθράκη, τη Λέσβο (Μυτιλήνη), τη Χίο, τη Σάμο και την Ικαρία. Δεν περιέχει καμία ρήτρα αποστρατιωτικοποίησης. Το άρθρο 13 που ακολουθεί θέτει τους περιορισμούς και ξεκινά με τη φράση «με σκοπό τη διασφάλιση της διατήρησης της ειρήνης».

Δύο στοιχεία του άρθρου 13 έχουν ιδιαίτερη σημασία. Πρώτον, ο περιορισμός αφορά ναυτικές βάσεις και οχυρώσεις και το άρθρο επιτρέπει ρητά την επιτόπια εκπαίδευση Ελλήνων κληρωτών στα νησιά. Δεύτερον, η παράγραφος 2 δεσμεύει και την Τουρκία, αφού η Άγκυρα οφείλει να απαγορεύει στα στρατιωτικά της αεροσκάφη να πετούν πάνω από τα νησιά.

Τα Δωδεκάνησα και η συνθήκη του 1947

Στο κείμενο της Συνθήκης Ειρήνης με την Ιταλία από την αμερικανική σειρά συνθηκών, το άρθρο 14 κατονομάζει τα νησιά που παραχωρήθηκαν στην Ελλάδα και ορίζει στην παράγραφο 2: «Τα νησιά αυτά είναι και παραμένουν αποστρατιωτικοποιημένα». Ο όρος «αποστρατιωτικοποίηση» ορίζεται στο παράρτημα XIII της συνθήκης και σημαίνει απαγόρευση ναυτικών, στρατιωτικών και στρατιωτικών αεροπορικών εγκαταστάσεων και οχυρώσεων, της μόνιμης ή προσωρινής στάθμευσης στρατιωτικών μονάδων, της στρατιωτικής εκπαίδευσης και της παραγωγής πολεμικού υλικού. Δεν απαγορεύεται προσωπικό εσωτερικής ασφάλειας, περιορισμένο σε αριθμό και εξοπλισμένο με όπλα που μπορεί να μεταφέρει και να χειριστεί ένα άτομο.

Η θέση της Ελλάδας

Η Ελλάδα εξέθεσε τη θέση της με επιστολή της 25ης Μαΐου 2022 προς τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ (A/76/846-S/2022/432). Απορρίπτει τα τουρκικά επιχειρήματα ως «νομικά, ιστορικά και πραγματικά αβάσιμα» και υποστηρίζει ότι η τουρκική θέση ισοδυναμεί με αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας σε νησιά που η Συνθήκη της Λωζάννης και η Συνθήκη Ειρήνης του 1947 αποδίδουν στην Ελλάδα. Τα βασικά της σημεία:

• Οι συνθήκες που καθορίζουν σύνορα ή κυριαρχία επιδιώκουν τη «σταθερότητα και οριστικότητα», όπως έκρινε το Διεθνές Δικαστήριο στην υπόθεση του ναού Πρεάχ Βιχέαρ. Το σύνορο αποκτά «δική του νομική ζωή», ανεξάρτητη από τη συνθήκη που το όρισε.
• Τα δικαιώματα σε θαλάσσιες ζώνες απορρέουν από την κυριαρχία, επομένως τα νησιά έχουν χωρικά ύδατα, ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα με βάση το άρθρο 121 παρ. 2 της Σύμβασης του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), ανεξάρτητα από την αποστρατιωτικοποίηση, όπως έχουμε εξηγήσει και στην ανάλυση για το Καστελλόριζο και την αποστρατιωτικοποίηση.
• Η Σύμβαση του Μοντρέ του 1936 κατήργησε τη Σύμβαση των Στενών του 1923 και μαζί της την αποστρατιωτικοποίηση της Λήμνου και της Σαμοθράκης. Η Ελλάδα επικαλείται τη δήλωση του Τούρκου υπουργού Εξωτερικών Τεφίκ Ρουστού Αρά στην Τουρκική Εθνοσυνέλευση στις 31 Ιουλίου 1936, ότι η Ελλάδα δεν είχε υποχρέωση να διατηρεί τα δύο νησιά αποστρατιωτικοποιημένα.
• Η Τουρκία δεν μπορεί να επικαλεστεί τη συνθήκη του 1947, αφού δεν είναι μέρος της, ενώ το άρθρο 89 της ίδιας συνθήκης ορίζει ότι ούτε τα κράτη που κατονομάζονται στο προοίμιο ως Συμμαχικές και Συνεταιρισμένες Δυνάμεις αποκτούν δικαιώματα ή ωφελήματα από αυτήν πριν γίνουν μέρη της με την κατάθεση του οργάνου κύρωσης.

Η επιστολή προσθέτει και το περιβάλλον ασφάλειας. Υποστηρίζει ότι η Τουρκία έχει αυξήσει το οπλοστάσιό της «σε ανησυχητικές διαστάσεις», με μεγάλο μέρος του να βρίσκεται απέναντι από τα ελληνικά νησιά, και ότι έχει απειλήσει «σοβαρά και επίσημα» να χρησιμοποιήσει ένοπλη βία κατά της Ελλάδας (casus belli), μεταξύ άλλων με απόφαση της Τουρκικής Εθνοσυνέλευσης στις 8 Ιουνίου 1995. Απαριθμεί παρενοχλήσεις ελληνικών πολεμικών και ερευνητικών πλοίων και επανειλημμένες υπερπτήσεις τουρκικών μαχητικών πάνω από ελληνικό έδαφος, επισημαίνοντας ότι το ίδιο το άρθρο 13 της Λωζάννης απαγορεύει τις τουρκικές στρατιωτικές πτήσεις πάνω από τα νησιά. Η Ελλάδα καλεί την Τουρκία να σταματήσει να αμφισβητεί την ελληνική κυριαρχία και να δεσμευτεί να επιλύσει ειρηνικά και με βάση το διεθνές δίκαιο τη μοναδική πραγματική διαφορά, την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ. Τη στάση της Αθήνας έχουμε καταγράψει και στις δηλώσεις της για τη νόμιμη άμυνα ως αναφαίρετο δικαίωμα.

Η θέση της Άγκυρας

Η Τουρκία έχει εκθέσει τη θέση της με επιστολή της 30ής Σεπτεμβρίου 2021 (A/76/379-S/2021/841). Υποστηρίζει ότι το άρθρο 12 της Λωζάννης συνδέει την ελληνική κυριαρχία με την αποστρατιωτικοποίηση, ότι η Σύμβαση του Μοντρέ δημιούργησε νέο καθεστώς μόνο για τα Στενά και δεν έθεσε τέλος σε καμία υποχρέωση που δεσμεύει την Ελλάδα, ότι η συνθήκη του 1947 δημιουργεί «αντικειμενικό καθεστώς» που η Τουρκία μπορεί να επικαλεστεί ως ενδιαφερόμενο κράτος και ότι η Ελλάδα, επειδή στρατιωτικοποίησε τα νησιά, έχει απωλέσει το δικαίωμα να προβάλλει έναντι της Τουρκίας τις συνθήκες και τα δικαιώματα που αντλεί από αυτές. Η Τουρκία στηρίζει αυτή τη σύνδεση στην αναφορά του άρθρου 12 στην απόφαση του Λονδίνου του 1914. Ωστόσο, το κείμενο του άρθρου 12 δεν περιέχει ρήτρα αποστρατιωτικοποίησης και το επιχείρημα για το 1947 στηρίζεται σε συνθήκη της οποίας η Τουρκία δεν είναι μέρος.

Το πρωτότυπο άρθρο δημοσιεύθηκε στο Geopolitiki. Πηγές: Συνθήκη της Λωζάννης (24 Ιουλίου 1923), Συνθήκη Ειρήνης με την Ιταλία (10 Φεβρουαρίου 1947), έγγραφα του ΟΗΕ A/76/846-S/2022/432 και A/76/379-S/2021/841.