Αγνοούμενοι της Κύπρου: 920 ακόμη χωρίς απάντηση – Τα στοιχεία της Διερευνητικής Επιτροπής και οι αποφάσεις του ΕΔΔΑ

Πάνω από πέντε δεκαετίες μετά την τουρκική εισβολή του Ιουλίου 1974, η τύχη εκατοντάδων ανθρώπων που χάθηκαν τότε και στις διακοινοτικές συγκρούσεις των ετών 1963 και 1964 παραμένει άγνωστη. Στον επίσημο κατάλογο της Διερευνητικής Επιτροπής για τους Αγνοούμενους στην Κύπρο (ΔΕΑ) βρίσκονται 2.002 άνθρωποι. Μέχρι τις 31 Αυγούστου 2026 είχαν ταυτοποιηθεί οι 1.082, ενώ 745 Ελληνοκύπριοι και 175 Τουρκοκύπριοι, δηλαδή 920 συνολικά, εξακολουθούν να αγνοούνται.

Τι είναι η ΔΕΑ και τι δεν μπορεί να κάνει

Η Επιτροπή είναι διακοινοτικό όργανο που συστάθηκε το 1981 από τους ηγέτες των δύο κοινοτήτων με τη συμμετοχή του ΟΗΕ. Αποτελείται από τρία μέλη: τον Ελληνοκύπριο Λεωνίδα Παντελίδη, τον Τουρκοκύπριο Hakkı Müftüzade και τον Pierre Gentile, τρίτο μέλος, που διορίζει ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ από πρόσωπο που έχει επιλέξει η Διεθνής Επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού.

Η εντολή της καλύπτει όσους αγνοούνται από τις διακοινοτικές συγκρούσεις και από «τα γεγονότα του Ιουλίου 1974 και μετά». Το ίδιο κείμενο ορίζει ότι η Επιτροπή δεν θα επιχειρήσει να καταλογίσει ευθύνες για τους θανάτους ούτε να εξετάσει τα αίτιά τους. Αυτός ο περιορισμός εξηγεί γιατί το ζήτημα έφτασε και στα δικαστήρια.

Τα στοιχεία στις 31 Αυγούστου 2026

• Ελληνοκύπριοι: 1.510 στον κατάλογο, 765 ταυτοποιημένοι, 745 αγνοούμενοι.
• Τουρκοκύπριοι: 492 στον κατάλογο, 317 ταυτοποιημένοι, 175 αγνοούμενοι.
• Σύνολο: 2.002 στον κατάλογο, 1.082 ταυτοποιημένοι, 920 αγνοούμενοι.

Η Επιτροπή έχει πραγματοποιήσει εκταφή 1.719 συνόλων λειψάνων, ενώ άλλες 217 ταυτοποιήσεις αφορούν ανθρώπους που δεν βρίσκονται στον επίσημο κατάλογο. Ορισμένα λείψανα, σημειώνει η Επιτροπή, μπορεί να αποδειχθεί ότι δεν σχετίζονται με τον κατάλογο.

Πώς ταυτοποιούνται τα λείψανα

Η διαδικασία γίνεται σε στάδια. Οι ερευνητές συλλέγουν καταθέσεις και αρχεία, διακοινοτικές ομάδες ανασκάπτουν τις θέσεις και ανθρωπολογικό εργαστήριο αναλύει τα λείψανα. Τη γενετική ανάλυση κάνει εργαστήριο DNA στις ΗΠΑ με σύμβαση με την Επιτροπή και η ταυτοποίηση θεωρείται ολοκληρωμένη μόνο αν η αντιστοιχία φτάσει ή ξεπεράσει το στατιστικό όριο του 99,95%. Οι συγγενείς δίνουν δείγματα αναφοράς σε ελληνοκυπριακά και τουρκοκυπριακά εργαστήρια και τα λείψανα επιστρέφονται στις οικογένειες. Οι όροι εντολής ζητούν από όλα τα μέρη να εξασφαλίζουν στην Επιτροπή πρόσβαση σε ολόκληρο το νησί.

Οι αποφάσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας

Στην εισβολή το Συμβούλιο Ασφαλείας απάντησε με το ψήφισμα 353 της 20ής Ιουλίου 1974, που απαιτούσε «άμεσο τέλος της ξένης στρατιωτικής επέμβασης» στην Κυπριακή Δημοκρατία και την αποχώρηση, χωρίς καθυστέρηση, του ξένου στρατιωτικού προσωπικού που βρίσκεται στη χώρα εκτός διεθνών συμφωνιών. Τα τουρκικά στρατεύματα δεν αποχώρησαν ποτέ. Το 1983, μετά την ανακήρυξη του κατοχικού ψευδοκράτους, το ψήφισμα 541 το καταδίκασε και το χαρακτήρισε «νομικά άκυρο» και κάλεσε τα κράτη να μην αναγνωρίσουν κανένα κυπριακό κράτος εκτός από την Κυπριακή Δημοκρατία. Το ψήφισμα 550 του 1984 επανέλαβε την καταδίκη και χαρακτήρισε «απαράδεκτη» κάθε προσπάθεια εποικισμού οποιουδήποτε τμήματος των Βαρωσίων από άλλους εκτός των κατοίκων τους. Μόνο η Τουρκία αναγνωρίζει το μόρφωμα στα κατεχόμενα.

Οι αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων

Στην υπόθεση Κύπρος κατά Τουρκίας, η Ευρεία Σύνθεση του ΕΔΔΑ έκρινε στις 10 Μαΐου 2001 ότι τα καταγγελλόμενα γεγονότα υπάγονται στη δικαιοδοσία της Τουρκίας, απορρίπτοντας το επιχείρημα της Άγκυρας ότι στα κατεχόμενα υπάρχει ανεξάρτητο κράτος. Διαπίστωσε δεκατέσσερις παραβιάσεις της Σύμβασης.

• Αγνοούμενοι: συνεχιζόμενες παραβιάσεις του άρθρου 2 (δικαίωμα στη ζωή) και του άρθρου 5 (ελευθερία), επειδή οι τουρκικές αρχές δεν διενήργησαν αποτελεσματική έρευνα για την τύχη των Ελληνοκυπρίων αγνοουμένων, και του άρθρου 3, επειδή η σιωπή των τουρκικών αρχών απέναντι στους συγγενείς συνιστά απάνθρωπη μεταχείριση.
• Εκτοπισμένοι: παραβιάσεις του άρθρου 8 και του άρθρου 1 του Πρώτου Πρωτοκόλλου, επειδή σε κανέναν εκτοπισμένο Ελληνοκύπριο δεν επιτράπηκε να επιστρέψει στο σπίτι του στα κατεχόμενα, ενώ στους ιδιοκτήτες απαγορεύτηκε η πρόσβαση και η χρήση της περιουσίας τους.
• Καρπασία: παραβιάσεις των άρθρων 3, 8, 9, 10 και 13 και του Πρώτου Πρωτοκόλλου, με περιορισμούς στη λατρεία, λογοκρισία σχολικών βιβλίων και διακρίσεις που ισοδυναμούν με εξευτελιστική μεταχείριση.

Στις 12 Μαΐου 2014 το Δικαστήριο υποχρέωσε την Τουρκία να καταβάλει ως εύλογη ικανοποίηση 30 εκατ. ευρώ στην Κύπρο για την ηθική βλάβη των συγγενών των αγνοουμένων και 60 εκατ. ευρώ για τους εγκλωβισμένους Ελληνοκύπριους της Καρπασίας. Στην υπόθεση Βαρνάβα κ.ά. κατά Τουρκίας, στις 18 Σεπτεμβρίου 2009, η Ευρεία Σύνθεση εξέτασε εννέα Κύπριους που εξαφανίστηκαν στις στρατιωτικές επιχειρήσεις του Ιουλίου και Αυγούστου 1974 και βρήκε συνεχιζόμενες παραβιάσεις των άρθρων 2 και 3, και του άρθρου 5 για δύο από αυτούς, διότι η Τουρκία δεν διερεύνησε αποτελεσματικά την τύχη τους.

Γιατί έχει σημασία αυτή τη στιγμή

Το ζήτημα των αγνοουμένων είναι από τα λίγα ανθρωπιστικά θέματα στα οποία οι δύο κοινότητες συνεργάζονται και ταυτόχρονα το πιο καθαρό παράδειγμα εκκρεμών υποχρεώσεων από το 1974. Τα στοιχεία της ΔΕΑ δείχνουν ότι 52 χρόνια μετά περιμένουν ακόμη απάντηση 745 ελληνοκυπριακές οικογένειες. Οι πληγές της εισβολής φαίνονται και σε άλλα ζητήματα, όπως η επιστροφή εικόνων του 14ου αιώνα που είχαν κλαπεί μετά το 1974, ενώ το ιστορικό της διαμάχης για το 1963 έφτασε ξανά στην επικαιρότητα με την πρόκληση του Κουρτουλμούς κατά της Αννίτας Δημητρίου στη Ρώμη. Οι δύο κοινότητες συναντήθηκαν πρόσφατα και στο Φεστιβάλ Ειρήνης της Πύλας.

Το πρωτότυπο άρθρο δημοσιεύθηκε στο Geopolitiki.