Στις 15 Νοεμβρίου 1967 η Εθνική Φρουρά της Κύπρου, υπό τη διοίκηση του στρατηγού Γεωργίου Γρίβα, επιτέθηκε στις οχυρωμένες θέσεις των Τουρκοκυπρίων στον Άγιο Θεόδωρο και στην Κοφίνου, δύο χωριά της επαρχίας Λάρνακας κοντά στον δρόμο Λευκωσίας–Λεμεσού. Στρατιωτικά, η επιχείρηση πέτυχε μέσα σε λίγες ώρες. Πολιτικά, το κόστος ήταν βαρύ. Μέσα σε τρεις εβδομάδες, και υπό την απειλή πολέμου από την Τουρκία, η χούντα της Αθήνας δεχόταν να αποσύρει από το νησί τους χιλιάδες Έλληνες στρατιώτες της Μεραρχίας και η Κύπρος έμενε με πολύ μικρότερη αποτρεπτική δύναμη, επτά χρόνια πριν από την εισβολή του 1974.
Ο θύλακας της Κοφίνου και οι περιπολίες της αστυνομίας
Από τις διακοινοτικές ταραχές του 1963–1964, η Κοφίνου και η τουρκοκυπριακή συνοικία του Αγίου Θεοδώρου είχαν γίνει θύλακας που έλεγχαν οπλισμένοι μαχητές της Τουρκικής Οργάνωσης Αντίστασης (ΤΜΤ). Η Κοφίνου βρισκόταν δίπλα στο σημείο όπου συναντιούνταν οι δρόμοι από τη Λευκωσία, τη Λεμεσό και τη Λάρνακα, και ο Άγιος Θεόδωρος συνδεόταν με τον κεντρικό δρόμο μέσω της γέφυρας της Σκαρίνου. Σύμφωνα με την ειδική έκθεση S/8248 του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ Ου Θαντ, που κατατέθηκε στο Συμβούλιο Ασφαλείας στις 16 Νοεμβρίου 1967, η Αστυνομία Κύπρου περιπολούσε στον Άγιο Θεόδωρο από την αρχή της κρίσης, μέσα από τον κεντρικό δρόμο που περνούσε από την τουρκοκυπριακή συνοικία. Μετά τους πυροβολισμούς στις 20–21 και 29–30 Ιουλίου 1967, η αστυνομία σταμάτησε με δική της απόφαση να χρησιμοποιεί αυτόν τον δρόμο και έμπαινε στο χωριό από τον νότο, από την ελληνοκυπριακή πλευρά.
Τον Σεπτέμβριο η κυβέρνηση της Λευκωσίας αποφάσισε να επαναφέρει τις περιπολίες από τον βορρά. Στις 7 και στις 16 Σεπτεμβρίου οι αστυνομικοί έφτασαν στο χωριό, αλλά οι Τουρκοκύπριοι οπλισμένοι δεν τους άφησαν να επιστρέψουν από τον ίδιο δρόμο. Τη δεύτερη φορά η συνοδεία της Ειρηνευτικής Δύναμης του ΟΗΕ στην Κύπρο (UNFICYP) δέχθηκε απειλές και βιαιοπραγίες, και η περιπολία πέρασε μόνο όταν η τουρκοκυπριακή ηγεσία στη Λευκωσία έδωσε εντολή. Η UNFICYP είχε προτείνει χρονοδιάγραμμα για τη σταδιακή επιστροφή των περιπολιών, το οποίο η τουρκική πλευρά δέχθηκε επί της αρχής μόλις στις 15 Νοεμβρίου, την ίδια ημέρα που ξεκίνησαν οι μάχες.
Η 15η Νοεμβρίου 1967 ώρα προς ώρα
Στις 13 Νοεμβρίου ο Μακάριος, ο Γρίβας και ο υπουργός Εσωτερικών Επαμεινώνδας Κωμοδρόμος εξέφρασαν στον ειδικό αντιπρόσωπο του ΟΗΕ την ανησυχία τους για τις περιπολίες και, παρά τη σύσταση του ΟΗΕ να αναβληθούν, η κυβέρνηση αποφάσισε να προχωρήσει. Ο τοπικός διοικητής της Εθνικής Φρουράς ενημέρωσε την UNFICYP ότι, αν δεν συνόδευε τις περιπολίες, θα τις συνόδευε η Εθνική Φρουρά και θα ήταν «έτοιμη να αντιμετωπίσει όποιες συνέπειες». Στις 14 Νοεμβρίου, στις 13:30, δύο περιπολίες της αστυνομίας μπήκαν στον Άγιο Θεόδωρο χωρίς επεισόδιο και λίγο αργότερα επισκέφθηκε το χωριό ο ίδιος ο Γρίβας, που ήταν ο Ανώτατος Διοικητής των ενόπλων δυνάμεων της Κύπρου. Η έκθεση του ΟΗΕ σημειώνει ότι η UNFICYP είχε ήδη δει μεγάλες μετακινήσεις και ανάπτυξη μονάδων της Εθνικής Φρουράς στην περιοχή και ότι είχε ξεκαθαρίσει πως δεν θα συμμετείχε σε επίδειξη δύναμης. Το πρωί της 15ης Νοεμβρίου, στις 10:30, νέα περιπολία με συνοδεία της Εθνικής Φρουράς πέρασε κανονικά και οι Τουρκοκύπριοι μετακίνησαν μόνοι τους ένα τρακτέρ που έκλεινε την είσοδο του χωριού.
Στις 13:40 ο τοπικός διοικητής της Εθνικής Φρουράς ενημέρωσε τον ΟΗΕ ότι στις 14:00 θα ακολουθούσαν περιπολίες και από τις δύο κατευθύνσεις. Στη βόρεια είσοδο το τρακτέρ είχε μπει ξανά στον δρόμο, αυτή τη φορά με αλέτρι. Η περιπολία από την ελληνοκυπριακή πλευρά ήταν πολύ ισχυρότερη από το πρωί και περιλάμβανε διμοιρία πεζικού. Οι στρατιώτες αποβιβάστηκαν από τα οχήματα, απομάκρυναν το εμπόδιο και αναπτύχθηκαν στη διασταύρωση. Ακούστηκαν πυροβολισμοί, που κατά την εκτίμηση του ΟΗΕ προήλθαν από τους Τουρκοκυπρίους. Η Εθνική Φρουρά και η αστυνομία άνοιξαν αμέσως πυρ και μέσα σε μία ώρα η Εθνική Φρουρά χρησιμοποιούσε τεθωρακισμένα οχήματα, βαριά πολυβόλα, όλμους και πυροβολικό και επιτέθηκε στο χωριό με δύναμη περίπου λόχου, ενώ ταυτόχρονα τεθωρακισμένα και πεζικό κινήθηκαν εναντίον των θέσεων γύρω από την Κοφίνου, περίπου τέσσερα χιλιόμετρα μακριά, ένα χωριό που κατά τον ΟΗΕ δεν είχε σχέση με το ζήτημα των περιπολιών.
Στην επίθεση πήραν μέρος καταδρομείς της Εθνικής Φρουράς. Μέχρι το βράδυ οι περισσότερες θέσεις των Τουρκοκυπρίων είχαν καταληφθεί και η Εθνική Φρουρά βρισκόταν μέσα στον Άγιο Θεόδωρο. Στην Κοφίνου η τελευταία σοβαρή ανταλλαγή πυρών έγινε γύρω στις 20:30. Στις 21:45 ο υπουργός Εξωτερικών της Κύπρου Σπύρος Κυπριανού ενημέρωσε τον ειδικό αντιπρόσωπο του ΟΗΕ ότι δόθηκε διαταγή εκεχειρίας, όμως οι έρευνες σπίτι προς σπίτι συνεχίστηκαν μέσα στη νύχτα. Στις 03:00 της 16ης Νοεμβρίου ο ειδικός αντιπρόσωπος του ΟΗΕ πληροφορήθηκε ότι ο Γρίβας είχε λάβει διαταγή να αποσύρει τις δυνάμεις του πριν ξημερώσει, ώστε η κατάσταση να επανέλθει σε ό,τι ίσχυε πριν από τις 14:00 της προηγούμενης ημέρας. Η αποχώρηση προγραμματίστηκε για τις 04:45 και στις 05:00 οι κάτοικοι που είχαν απομακρυνθεί από τα σπίτια τους παραδόθηκαν στην UNFICYP, που τους μετέφερε πίσω στα χωριά.

Οι απώλειες και η έκθεση του ΟΗΕ
Όταν οι κυανόκρανοι μπήκαν στα δύο χωριά το πρωί της 16ης Νοεμβρίου, βρήκαν δεκαεπτά νεκρούς και επτά τραυματίες. Η έκθεση σημείωνε ότι δεν υπήρχε ακόμη οριστικός αριθμός, αλλά σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της UNFICYP οι νεκροί ήταν 24, ανάμεσά τους δύο Ελληνοκύπριοι, ενώ εννέα τραυματίες Τουρκοκύπριοι μεταφέρθηκαν από τον ΟΗΕ στο τουρκοκυπριακό νοσοκομείο της Λευκωσίας. Ο Ου Θαντ χαρακτήρισε τα γεγονότα «παράλογα και αξιοκατάκριτα» και έγραψε ότι το μέγεθος και η ταχύτητα της επιχείρησης έδειχναν πως η Εθνική Φρουρά την είχε σχεδιάσει από πριν, για την περίπτωση που θα συναντούσε αντίσταση. Κατήγγειλε ακόμη ότι στρατιώτες της Εθνικής Φρουράς αφόπλισαν άνδρες της UNFICYP και κατέστρεψαν ασυρμάτους, ενώ θέσεις του ΟΗΕ δέχθηκαν πυρά όλμων.
Στις 18:40 της ίδιας ημέρας ο επιτετραμμένος της Τουρκίας στη Λευκωσία είχε μεταφέρει στον ΟΗΕ μήνυμα του υπουργού Εξωτερικών Ιχσάν Σαμπρί Τσαγλαγιανγκίλ: αν η UNFICYP δεν σταματούσε τις μάχες και δεν απομάκρυνε από τις τουρκοκυπριακές περιοχές τις ελληνοκυπριακές και τις ελληνικές δυνάμεις, «μια κρίση που θα ξεπεράσει τα σύνορα του νησιού θα είναι αναπόφευκτη». Με την αναφορά στις «ελληνικές» δυνάμεις η Άγκυρα στόχευε ευθέως την Ελληνική Μεραρχία, δηλαδή τους Έλληνες αξιωματικούς και οπλίτες που είχαν σταλεί μυστικά στην Κύπρο από το 1964 και υπηρετούσαν μέσα στο σχήμα της Εθνικής Φρουράς.
Τελεσίγραφο, μεσολάβηση και η συμφωνία της 3ης Δεκεμβρίου
Τις επόμενες ημέρες η κρίση πέρασε από την Κύπρο στο Αιγαίο και στη Θράκη. Στις 17 Νοεμβρίου η Άγκυρα έστειλε στην Αθήνα τελεσίγραφο, που όπως καταγράφουν τα έγγραφα του αμερικανικού Υπουργείου Εξωτερικών ζητούσε την αποχώρηση των ελληνικών στρατευμάτων από την Κύπρο, την ανάκληση του Γρίβα, αποζημιώσεις για τα θύματα και άρση των περιορισμών στους Τουρκοκυπρίους. Την ίδια ημέρα η τουρκική Εθνοσυνέλευση έδωσε στην κυβέρνηση εξουσιοδότηση για χρήση ενόπλων δυνάμεων αν η κατάσταση επιδεινωνόταν. Ο Γρίβας ανακλήθηκε στην Αθήνα μέσα σε λίγες ημέρες. Ο Ου Θαντ απηύθυνε τρεις διαδοχικές εκκλήσεις προς τον Πρόεδρο της Κύπρου και τους πρωθυπουργούς Ελλάδας και Τουρκίας, στις 22 Νοεμβρίου, στις 24 Νοεμβρίου και στις 3 Δεκεμβρίου, ενώ το Συμβούλιο Ασφαλείας ενέκρινε ομόφωνα στις 25 Νοεμβρίου δήλωση που ζητούσε μετριοπάθεια και αυτοσυγκράτηση. Στις 23 Νοεμβρίου έφτασε στην περιοχή ο προσωπικός αντιπρόσωπος του Γενικού Γραμματέα Χοσέ Ρολθ-Μπένετ, ενώ παράλληλα κινήθηκε στην περιοχή ο απεσταλμένος του Αμερικανού Προέδρου Λίντον Τζόνσον, Σάιρους Βανς, με αποστολή να αποτρέψει τη σύγκρουση δύο συμμάχων του ΝΑΤΟ.
Η τρίτη έκκληση του Γενικού Γραμματέα ζητούσε από Ελλάδα και Τουρκία, ως πρώτο βήμα, την ταχεία απόσυρση των δυνάμεών τους που ξεπερνούσαν τα επίσημα τμήματα που προέβλεπε η Συνθήκη Συμμαχίας του 1960, δηλαδή 950 Έλληνες της ΕΛΔΥΚ και 650 Τούρκους της ΤΟΥΡΔΥΚ. Όπως καταγράφει το συμπλήρωμα S/8248/Add.7, την ίδια ημέρα ο πρωθυπουργός της χούντας Κωνσταντίνος Κόλλιας απάντησε ότι η Ελλάδα δέχεται την έκκληση και είναι έτοιμη να την εφαρμόσει ταχέως. Ο Τούρκος πρωθυπουργός Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ δέχθηκε επίσης την έκκληση, ζητώντας όμως ευρύτερη εντολή για την UNFICYP και αφοπλισμό όλων των δυνάμεων που είχαν συγκροτηθεί στο νησί μετά το 1963. Ο πόλεμος αποφεύχθηκε με τίμημα την άμυνα της Κύπρου.
Η αποχώρηση της Μεραρχίας και ο δρόμος προς το 1974
Η αναχώρηση των ελληνικών στρατευμάτων έγινε από τις 8 Δεκεμβρίου 1967 έως τις 16 Ιανουαρίου 1968. Η έκθεση S/8446 του Γενικού Γραμματέα, του Μαρτίου 1968, σημειώνει ότι η επιχείρηση έγινε με ευθύνη των δύο κυβερνήσεων και όχι υπό την εποπτεία του ΟΗΕ, αλλά ότι ήταν φανερό πως αρκετές χιλιάδες Έλληνες στρατιώτες έφυγαν από το νησί, παίρνοντας μαζί τους σημαντική ποσότητα υλικού και οχημάτων, ανάμεσά τους και άρματα μάχης. Οι περισσότεροι ανήκαν σε οργανωμένες μονάδες, ενώ Έλληνες αξιωματικοί και οπλίτες συνέχισαν να υπηρετούν μεμονωμένα στην Εθνική Φρουρά και στο επιτελείο της. Για να καλυφθούν τα κενά, η Εθνική Φρουρά αναδιέταξε τις μονάδες της, εγκατέλειψε ή αραίωσε θέσεις που κρατούσε για χρόνια, κάλεσε στις 22 Ιανουαρίου 1968 μέρος της κλάσης του 1950 και επιτάχυνε την εκπαίδευση νέων αξιωματικών.
Η Κοφίνου έδειξε ότι ένα τοπικό επεισόδιο σε έναν θύλακα μπορούσε να εξελιχθεί σε ελληνοτουρκική κρίση μέσα σε ώρες, και ότι η άμυνα της Κύπρου εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από την ελληνική στρατιωτική παρουσία. Με την αποχώρηση της Μεραρχίας, η Ελλάδα έχασε το βασικό στρατιωτικό αντίβαρο που είχε στο νησί απέναντι στην τουρκική απειλή. Επτά χρόνια αργότερα, τον Ιούλιο του 1974, το πραξικόπημα της χούντας κατά του Μακαρίου έδωσε στην Τουρκία την αφορμή που έψαχνε για την εισβολή, και στο νησί υπήρχαν μόνο η Εθνική Φρουρά και η ΕΛΔΥΚ, με τη δύναμη που όριζε η Συνθήκη Συμμαχίας. Το χρονικό του πραξικοπήματος και της εισβολής δείχνει τι σήμαινε αυτό στην πράξη.

Η ευθύνη για την Κοφίνου συζητείται μέχρι σήμερα. Μια άποψη θεωρεί ότι η χούντα της Αθήνας πίεσε για την επιχείρηση και στη συνέχεια θυσίασε τη Μεραρχία για να κλείσει την κρίση με την Τουρκία. Η άλλη χρεώνει την απόφαση στη Λευκωσία και στον Μακάριο, που ήθελε να επιβάλει την παρουσία του κράτους στους θύλακες. Τα έγγραφα του ΟΗΕ καταγράφουν ότι η κυβέρνηση της Λευκωσίας προχώρησε στις περιπολίες παρά τις συστάσεις της UNFICYP και ότι η επιχείρηση είχε σχεδιαστεί από πριν. Δεν καταγράφουν ποιος έδωσε την πολιτική εντολή. Το σίγουρο είναι ότι η 15η Νοεμβρίου 1967 οδήγησε στην αποχώρηση των ελληνικών δυνάμεων, με συνέπειες που φάνηκαν το 1974.
Συχνές ερωτήσεις
Η Εθνική Φρουρά της Κύπρου, υπό τον στρατηγό Γεώργιο Γρίβα, επιτέθηκε στις οχυρωμένες θέσεις των Τουρκοκυπρίων στον Άγιο Θεόδωρο και στην Κοφίνου, μετά από διαφωνία για τις περιπολίες της αστυνομίας στον δρόμο που περνούσε από την τουρκοκυπριακή συνοικία. Οι μάχες κράτησαν από τις 14:00 έως το βράδυ και η Εθνική Φρουρά αποσύρθηκε τα ξημερώματα της 16ης Νοεμβρίου.
Η έκθεση του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ της 16ης Νοεμβρίου 1967, με τα τελευταία στοιχεία της UNFICYP, κατέγραψε 24 νεκρούς, ανάμεσά τους δύο Ελληνοκυπρίους, και εννέα τραυματίες Τουρκοκυπρίους.
Μετά την Κοφίνου η Τουρκία απείλησε με πόλεμο. Ελλάδα και Τουρκία δέχθηκαν στις 3 Δεκεμβρίου 1967 την έκκληση του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ να αποσύρουν τις δυνάμεις τους που ξεπερνούσαν τα όρια της Συνθήκης Συμμαχίας. Τα ελληνικά στρατεύματα έφυγαν από τις 8 Δεκεμβρίου 1967 έως τις 16 Ιανουαρίου 1968.
Παρέμεινε η ΕΛΔΥΚ με τη δύναμη των 950 ανδρών που προέβλεπε η Συνθήκη Συμμαχίας του 1960, καθώς και Έλληνες αξιωματικοί και οπλίτες που υπηρετούσαν μεμονωμένα στην Εθνική Φρουρά.
Σχετικά άρθρα
Κύπρος 1974: Το χρονικό του πραξικοπήματος, της τουρκικής εισβολής και των ψηφισμάτων του ΟΗΕ





